Otomasyon toplantılarında son bir yılda sorulan soru değişti. Eskiden soru şuydu: "Bu süreci robota verebilir miyiz?" Şimdi şu: "RPA artık eskidi mi, doğrudan yapay zekâ ajanına mı geçmeliyiz?" Satıcı sunumlarında neredeyse her ürünün adına "ajan" eklenmiş olması kararı kolaylaştırmıyor, zorlaştırıyor.
Bu yazı iki teknolojiyi birbirinin rakibi olarak değil, farklı işlerin aracı olarak ele alıyor. Amaç, süreç bazında doğru aracı seçmek ve "ajan" etiketinin arkasında ne olduğunu sormayı alışkanlık hâline getirmek.
"Agent washing": etiket değişti, ürün değişmedi
Gartner Haziran 2025'te yayımladığı değerlendirmede bir uyarı yaptı. Birçok satıcı, kayda değer ajan yeteneği olmadan mevcut ürünlerini yeniden markalıyor: yapay zekâ asistanlarını, robotik süreç otomasyonunu (RPA) ve sohbet botlarını. Gartner buna "agent washing" diyor. Kurumun tahminine göre binlerce "ajan" satıcısından yalnızca 130 kadarı gerçek.
Aynı değerlendirmede iki öngörü daha var. Ajan projelerinin %40'tan fazlası 2027 sonuna kadar iptal edilecek. Gerekçeler artan maliyetler, belirsiz iş değeri ve yetersiz risk kontrolleri. Gartner'ın Ocak 2025'te 3.412 webinar katılımcısıyla yaptığı ankette ise kurumların %19'u ajanlara önemli yatırım yaptığını söylüyor. %42'si temkinli yatırım yapmış, %8'i hiç yatırım yapmamış, %31'i ise bekliyor ya da kararsız.
Ağustos 2025'teki ikinci değerlendirme kavram karışıklığının başka bir yüzünü gösteriyor. Gartner'a göre en yaygın yanılgı, kullanıcı girdisine bağlı ve bağımsız çalışmayan yapay zekâ asistanlarını "ajan" diye adlandırmak. Asistan kullanıcının işini kolaylaştırır. Ajan ise bir görevi uçtan uca yürütebilir, durumu değerlendirip harekete geçebilir.
Üç araç, üç farklı iş
Gartner'ın önerisi aslında basit bir iş bölümü. Ajanları karar gerektiğinde kullanmak, rutin iş akışları için otomasyonu, basit bilgi erişimi için de asistanları. Bu ayrımı süreç seçimine çevirmek mümkün:
| İşin niteliği | Uygun araç | Tipik örnek |
|---|---|---|
| Kuralı net, adımları sabit, girdisi yapılandırılmış | RPA / klasik iş akışı otomasyonu | Sistemler arası veri aktarımı, standart rapor üretimi, belge arşivleme |
| Bir bilgiye hızlı ulaşmak ya da metin taslağı çıkarmak | Yapay zekâ asistanı | Politika dokümanında arama, e-posta taslağı, toplantı özeti |
| Değişken girdiye göre değerlendirme yapıp birden fazla adımı yürütmek | Yapay zekâ ajanı | Gelen talebi sınıflandırıp ilgili sistemde işlem başlatmak, istisnayı tespit edip yönlendirmek |
Burada kritik soru şu: süreçte gerçekten bir karar anı var mı? Gartner'ın ifadesiyle, bugün "ajan" olarak konumlanan birçok kullanım senaryosu aslında ajan gerektirmiyor. Kuralları baştan yazılabilen bir süreç için ajan kurmak, daha pahalı ve daha zor denetlenen bir yolu seçmek demek.
Seçim yapmadan önce sorulacak beş soru
1. Süreç kurallarla tarif edilebiliyor mu? Adımları bir akış şemasına eksiksiz dökebiliyorsanız RPA ya da iş akışı otomasyonu çoğu zaman yeterli. Şemanın bir noktasında "duruma göre" yazıyorsa o nokta bir karar anıdır ve ajan adayı olabilir.
2. Girdi ne kadar değişken? Aynı formatta gelen veride klasik otomasyon güvenilir sonuç verir. Serbest metin, farklı biçimlerde belgeler ya da öngörülemeyen talepler varsa yorumlama yeteneği gerekir.
3. Hatanın bedeli ne? Ajan kendi başına karar verdiği ölçüde risk kontrolü önem kazanır. Gartner'ın iptal gerekçeleri arasında yetersiz risk kontrolleri de var. Hatanın bedeli yüksek süreçlerde insan onayı adımı tasarımın baştan bir parçası olmalı.
4. Değer nasıl ölçülecek? Gartner ajanların yalnızca açık değer ya da yatırım getirisi sağladığı yerlerde kullanılmasını öneriyor. Projeye başlamadan süre, hata oranı ya da işlem hacmi gibi bir ölçüt ve başlangıç değeri belirlenmeli.
5. Mevcut sistemlere nasıl bağlanacak? Gartner'a göre ajanları eski sistemlere entegre etmek teknik olarak karmaşık olabiliyor. İş akışlarını bozabiliyor, maliyetli değişiklikler gerektirebiliyor. Kurum çoğu durumda iş akışını ajanla baştan tasarlamayı ideal yol olarak görüyor.
Satıcıya sorulacak sorular
"Ajan" etiketi taşıyan bir ürünü değerlendirirken şu sorular etiketin arkasını görmeye yardım eder:
- Ürün bir görevi kullanıcı her adımda komut vermeden uçtan uca yürütebiliyor mu, yoksa her adımda insan girdisi mi bekliyor?
- Karar verdiği noktalarda hangi bilgiye dayanıyor ve bu karar kayıt altına alınıp sonradan incelenebiliyor mu?
- Ajanın hangi sistemlerde hangi yetkilerle işlem yapacağı nasıl sınırlanıyor?
- Aynı iş, mevcut RPA ya da iş akışı aracıyla neden yapılamıyor?
- Pilot sonunda başarı hangi ölçütle değerlendirilecek?
Son iki soru özellikle önemli. Yanıt "aynı iş kural tabanlı otomasyonla da yapılabilir" ise ajan maliyeti ve karmaşıklığı haklı çıkarmayabilir. Yanıt netleşmiyorsa ürünün gerçek bir ajan olup olmadığı da belirsiz demektir.
RPA bitmedi, rolü netleşiyor
Gartner'ın Ağustos 2025 öngörüsüne göre kurumsal uygulamaların %40'ı 2026 sonuna kadar göreve özel yapay zekâ ajanlarıyla entegre olacak. Bu oran 2025'te %5'in altındaydı. Yani ajanlar kurumların kullandığı yazılımların içine hızla giriyor. Bu, kural tabanlı otomasyonun ortadan kalktığı anlamına gelmiyor. Gartner ajanların değerini "kodlanmış otomasyon botlarının ve sanal asistanların yeteneklerinin ötesinde" konumluyor. Yani ajan, otomasyonun yerine değil, onun ulaşamadığı karar gerektiren işe yerleşiyor.
Pratik sonuç şu: otomasyon portföyünü teknoloji adına göre değil, süreçlerin niteliğine göre kurmak. Kuralı net süreçler kural tabanlı otomasyonda kalır. Karar anı içeren, ölçülebilir değeri olan ve risk kontrolü tasarlanmış süreçler ajan adayı olur. Bu ayrım yapılmadan alınan "ajan" kararı, Gartner'ın iptal edileceğini öngördüğü projeler arasına girme riskini taşır.
Bu konuda devam etmek isteyenler için yapay zekâ ajanlarının iptal riski, yapay zekâ destekli RPA'nın Avrupa'daki yaygınlığı ve ajanlara verilen erişim yetkileri yazılarımıza da göz atabilirsiniz.
#interimmanagement #forwarddeployedengineering