ESG, İngilizce environmental, social, governance kelimelerinin baş harfleridir; Türkçesiyle çevresel, sosyal ve yönetişim. Bir şirketin iklim, su ve atık gibi çevre konularını, çalışanlar ve tedarik zinciriyle ilişkilerini ve yönetim kurulundan rüşvetle mücadeleye kadar yönetişim düzenini birlikte ele alan bir çerçevedir. Terim, Birleşmiş Milletler Küresel İlkeler Sözleşmesi, Uluslararası Finans Kurumu (IFC) ve İsviçre Hükümeti'nin finans sektörüyle 2004'te başlattığı Who Cares Wins girişimiyle yaygınlaştı.
Türkiye'de ESG artık yalnızca yatırımcı ilgisi değil, bir raporlama yükümlülüğü. Kamu Gözetimi Kurumu'na (KGK) göre Türkiye Sürdürülebilirlik Raporlama Standartları (TSRS), kapsamdaki işletmeler için 1 Ocak 2024 ve sonrasında başlayan hesap dönemlerinden itibaren zorunlu.
Kısaca:
- ESG üç başlıktan oluşur ve hangi konunun önemli olduğu şirkete, sektöre ve bölgeye göre değişir (Who Cares Wins raporu).
- Türkiye'de raporlama dili TSRS'dir; iklim standardı TSRS 2, uluslararası IFRS S2 ile aynı çizgidedir (KGK).
- Başlangıç noktası rapor şablonu değil, şirket için önemli konuların ve bunların verisinin belirlenmesidir.
ESG nedir, açılımı ne?
ESG'nin açılımı environmental (çevresel), social (sosyal) ve governance (yönetişim) şeklindedir. Who Cares Wins girişiminin 2009'da yayımlanan sonuç raporu, girişimin amacını çevresel, sosyal ve yönetişim konularını ana akım yatırım kararlarına ve hissedarlık uygulamalarına dâhil etmek olarak tanımlar. Raporun temel kabulü, bu konuların daha fazla dikkate alınmasının daha iyi yatırım kararlarına ve daha dayanıklı piyasalara yol açacağıdır.
Bu yüzden ESG'nin kökü finanstadır: ilk soru "şirket topluma ne katıyor?" değil, "bu konular şirketin riskini ve değerini nasıl etkiliyor?" sorusuydu. Kurumsal sürdürülebilirlik ise daha geniş bir kavramdır; ESG, sürdürülebilirlik performansını ölçülebilir ve raporlanabilir başlıklara bölen çerçeve olarak düşünülebilir.
ESG'nin çevresel, sosyal ve yönetişim boyutları neleri kapsar?
Who Cares Wins raporu, şirketleri geniş ölçüde etkileyebilecek konulara şu örnekleri verir:
- Çevresel (E): iklim değişikliği ve su kıtlığıyla ilgili riskler ve fırsatlar; yerel çevre kirliliği ve atık yönetimi; çevresel ürün sorumluluğunu genişleten yeni düzenlemeler; çevre dostu ürün ve hizmetler için yeni pazarlar.
- Sosyal (S): iş sağlığı ve güvenliği; bilgi ve insan sermayesinin yönetimi; şirket içinde ve tedarik zincirinde çalışma koşulları ve insan hakları; kamu ve yerel toplulukla ilişkiler.
- Yönetişim (G): yönetim kurulunun yapısı ve hesap verebilirliği; muhasebe ve açıklama uygulamaları, şeffaflık; üst yönetim ücretlendirmesi; yolsuzluk ve rüşvet risklerinin yönetimi.
Raporun vurguladığı bir nokta önemlidir: hangi ESG konusunun önemli olduğu şirketten şirkete, sektörden sektöre ve bölgeden bölgeye değişir. Bir lojistik şirketi için yakıt ve emisyon, bir yazılım şirketi için veri güvenliği ve nitelikli çalışan, bir gıda üreticisi için su ve tedarik zinciri öne çıkabilir.
ESG raporlaması Türkiye'de zorunlu mu?
Kaynağa göre belirli şirketler için evet. KGK'nın 29 Aralık 2023 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan kapsam kararı, sürdürülebilirlik raporunu bir işletmenin çevresel, sosyal ve yönetişim konularında TSRS'ye göre hazırladığı rapor olarak tanımlar. Karara göre:
- Aktif toplamı, yıllık net satış hasılatı ve çalışan sayısı ölçütlerinden en az ikisinde eşik değerleri art arda iki raporlama döneminde aşan ve kararda sayılan sermaye piyasası, bankacılık, sigortacılık gibi alanlardaki işletmeler TSRS uygular.
- Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu bünyesindekiler dışındaki bankalar, eşik aranmaksızın kapsamdadır.
- Kapsam dışındaki işletmeler TSRS'yi isteğe bağlı olarak uygulayabilir.
- İlk uygulama döneminde karşılaştırmalı bilgi zorunlu değildir; ilk iki yıllık raporlama döneminde Kapsam 3 sera gazı emisyonlarının açıklanması zorunlu değildir.
Eşik değerler ve kapsam KGK kararlarıyla değişebildiği için bir şirketin kapsamda olup olmadığı, KGK'nın güncel karar metinleriyle kontrol edilmelidir. Bu yazı hukuki danışmanlık yerine geçmez.
TSRS, IFRS S1/S2 ve AB'nin CSRD kuralları nasıl ilişkilidir?
Uluslararası Sürdürülebilirlik Standartları Kurulu (ISSB), iklimle ilgili açıklamalar standardı IFRS S2'yi Haziran 2023'te yayımladı; standart 1 Ocak 2024 ve sonrasında başlayan yıllık dönemler için geçerlidir ve genel gereklilikleri düzenleyen IFRS S1 ile birlikte uygulanır. KGK'nın 30 Temmuz 2026 tarihli duyurusuna göre ISSB'nin IFRS S2'deki sera gazı açıklama değişiklikleri TSRS 2'ye de taşındı; değişiklikler 1 Ocak 2027 ve sonrasında başlayan dönemlerde uygulanacak. Kısacası Türkiye'deki iklim raporlaması, ISSB çizgisini izliyor.
AB'de ise çerçeve Kurumsal Sürdürülebilirlik Raporlaması Direktifi (CSRD) ve Avrupa Sürdürülebilirlik Raporlama Standartları'dır (ESRS). Avrupa Komisyonu'na göre ilk şirketler kuralları 2024 mali yılı için uyguladı ve raporlarını 2025'te yayımladı. Kapsam değişiyor: Komisyon Şubat 2025'te CSRD'nin yalnızca 1.000'den fazla çalışanı olan en büyük şirketlere uygulanmasını önerdi, Aralık 2025'te bu sadeleştirme paketinde siyasi uzlaşmaya varıldı ve Temmuz 2026'da bazı ESRS'leri sadeleştiren ve gönüllü bir standart getiren iki yetki devri düzenlemesi kabul edildi. AB'ye satış yapan Türk şirketleri, doğrudan kapsamda olmasalar da müşterilerinden gelen veri talepleriyle bu kurallara dolaylı olarak temas edebilir; AB tarafındaki genel çerçeve için Avrupa Yeşil Mutabakatı yazısına bakabilirsiniz.
Şirketler ESG'ye nereden başlamalı?
Aşağıdaki adımlar kaynaklı bir standart değil, uygulamada kullanılabilecek bir başlangıç sırasıdır:
- Kapsamı netleştirin: Şirket TSRS kapsamında mı, isteğe bağlı mı raporlayacak, yoksa yalnızca müşteri ve finansman kuruluşu taleplerine mi cevap verecek?
- Önemli konuları seçin: Sektörün ve değer zincirinin hangi çevresel, sosyal ve yönetişim konularında risk taşıdığını listeleyin; hepsini aynı ağırlıkta ele almaya çalışmayın.
- Sahiplik verin: Enerji ve emisyon verisi teknik birimde, çalışan verisi insan kaynaklarında, yönetişim bilgisi hukuk ve finansta durur. Her başlığın bir veri sahibi olmalı.
- İklim verisiyle başlayın: TSRS 2 sera gazı emisyonlarını istediği için Kapsam 1 ve Kapsam 2 envanteri çoğu şirket için ilk somut iştir; yöntem için kurumsal karbon ayak izi nasıl hesaplanır yazısına bakabilirsiniz.
- Küresel hedeflerle bağ kurun: Önemli konuları BM'nin 17 amacıyla eşleştirmek, raporun bağlamını güçlendirir; ayrıntısı Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları yazısında.
Sonuç: ESG bir rapor mu, yönetim sistemi mi?
ESG, çevresel, sosyal ve yönetişim konularının şirket riskine ve değerine etkisini ölçmek için doğmuş bir çerçevedir; Türkiye'de kapsamdaki şirketler için 2024'ten beri TSRS ile raporlama yükümlülüğüne dönüştü. Raporu her yıl yeniden derlenen bir belge olarak görmek yerine, verisi yıl boyunca toplanan bir yönetim düzeni olarak kurmak işi kolaylaştırır. Pratik başlangıç, önemli konuları seçmek, her birine veri sahibi atamak ve iklim verisini ilk yıl düzenli hâle getirmektir.
Orient Global'in kurumsal eğitim kataloğunda "Kurumsal Sürdürülebilirlik ve ESG Temelleri" konusu yer alıyor; ayrıntılar sürdürülebilirlik sayfasında.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez; yükümlülükler için KGK'nın güncel karar ve duyuruları esas alınmalıdır.
#interimmanagement #forwarddeployedengineering #esg #kurumsalsurdurulebilirlik #surdurulebilirlik