Karbon ayak izi hesaplama, bir şirketin bir yıl boyunca neden olduğu sera gazı emisyonlarını karbondioksit eşdeğeri (CO2e) cinsinden ölçmektir. En yaygın yöntem, Sera Gazı Protokolü'nün (GHG Protocol) kurumsal standardıdır: emisyonlar Kapsam 1 (doğrudan), Kapsam 2 (satın alınan enerji) ve Kapsam 3 (değer zinciri) olarak üçe ayrılır ve çoğunlukla "faaliyet verisi × emisyon faktörü" formülüyle hesaplanır.
Bu yöntem fiilî standart hâline geldi. GHG Protocol'e göre 2016'da CDP'ye yanıt veren Fortune 500 şirketlerinin yüzde 92'si protokolü doğrudan ya da dolaylı olarak kullandı. Türkiye'de de TSRS kapsamındaki şirketler sera gazı emisyonlarını raporluyor; Kamu Gözetimi Kurumu (KGK) kararına göre yalnızca ilk iki yıllık raporlama döneminde Kapsam 3 açıklaması zorunlu değil.
Kısaca:
- Kurumsal standart altı sera gazını kapsar: CO2, metan, diazot monoksit, HFC'ler, PFC'ler ve SF6 (GHG Protocol).
- Formül: emisyon = faaliyet verisi × emisyon faktörü; CO2 dışındaki gazlar küresel ısınma potansiyeliyle (GWP) CO2e'ye çevrilir.
- Kapsam 3, 15 kategoriden oluşur; verisi büyük ölçüde tedarikçilerden ve müşterilerden geldiği için ölçülmesi en zor kısımdır.
Kurumsal karbon ayak izi nedir?
Kurumsal karbon ayak izi, bir organizasyonun faaliyetlerinden kaynaklanan sera gazı emisyonlarının envanteridir. GHG Protocol'ün kurumsal standardı, Kyoto Protokolü kapsamındaki altı gazın muhasebesini ve raporlanmasını düzenler. Envanter iki sınır kararıyla başlar: hangi şirketlerin ve tesislerin dâhil olacağı (örgütsel sınır; özsermaye payı ya da kontrol yaklaşımı) ve hangi emisyon kaynaklarının sayılacağı (operasyonel sınır, yani kapsamlar).
Standart, envanterin beş ilkeye dayanmasını ister: ilgililik, eksiksizlik, tutarlılık, şeffaflık ve doğruluk. Pratikteki karşılığı, hesabın bir üçüncü tarafça yeniden üretilebilecek kadar belgelenmesidir.
Kapsam 1, Kapsam 2 ve Kapsam 3 nedir?
- Kapsam 1 – doğrudan emisyonlar: Şirketin sahip olduğu ya da kontrol ettiği kaynaklardan çıkan emisyonlar. Standart dört kaynak türü sayar: sabit yanma (kazan, fırın, türbin), hareketli yanma (şirket araçları), süreç emisyonları (ör. çimentoda kalsinasyon) ve kaçak emisyonlar (ör. soğutma ve iklimlendirme cihazlarından HFC sızıntısı).
- Kapsam 2 – satın alınan enerji: Satın alınan elektrik, buhar, ısı ve soğutmanın üretiminden kaynaklanan dolaylı emisyonlar. Standarda göre neredeyse her işletmenin Kapsam 2 emisyonu vardır.
- Kapsam 3 – değer zinciri: Kapsam 1 ve 2'ye girmeyen, şirketin yukarı ve aşağı akış faaliyetlerinden kaynaklanan diğer dolaylı emisyonlar. 2011'de yayımlanan Kapsam 3 Standardı bunları 15 kategoride toplar.
Kapsam 3'ün 15 kategorisi, GHG Protocol'ün Kapsam 3 hesaplama kılavuzundaki sırayla şöyledir: satın alınan mal ve hizmetler; sermaye malları; yakıt ve enerjiyle ilgili faaliyetler; yukarı akış taşımacılığı; operasyonlarda oluşan atık; iş seyahatleri; çalışanların işe gidiş gelişi; yukarı akışta kiralanan varlıklar; aşağı akış taşımacılığı; satılan ürünlerin işlenmesi; satılan ürünlerin kullanımı; satılan ürünlerin ömür sonu işlemleri; aşağı akışta kiralanan varlıklar; franchise'lar; yatırımlar.
Karbon ayak izi hesaplama formülü nedir?
GHG Protocol'e göre emisyonları doğrudan ölçmek yaygın değildir; en yaygın yaklaşım belgelenmiş emisyon faktörlerinin kullanılmasıdır. Emisyon faktörü, bir faaliyetin miktarıyla o faaliyetin yol açtığı emisyon arasındaki orandır. Temel formül:
Emisyon (kg CO2e) = Faaliyet verisi × Emisyon faktörü (× GWP)
- Kapsam 1 için faaliyet verisi çoğunlukla satın alınan yakıt miktarıdır (doğal gaz, motorin).
- Kapsam 2 için sayaçla ölçülen elektrik tüketimidir.
- Kapsam 3 için yakıt kullanımı, yolcu-kilometre, satın alınan malın kütlesi ya da harcama tutarı olabilir.
Standart, mümkünse kaynağa ya da tesise özgü faktörlerin genel faktörlere tercih edilmesini önerir. Kapsam 3 kılavuzu, örneğin satın alınan mal ve hizmetler için tedarikçiye özgü, karma, ortalama veri ve harcamaya dayalı olmak üzere dört yöntem tanımlar; harcamaya dayalı yöntem, satın alınan mal ve hizmetin parasal değerini ikincil emisyon faktörleriyle emisyona çevirir.
CO2e dönüşümü: CO2 dışındaki gazlar küresel ısınma potansiyeliyle (GWP) çarpılır. GHG Protocol'ün Ağustos 2024'te güncellediği tabloya göre, önerilen IPCC AR6 değerleriyle 100 yıllık GWP; CO2 için 1, fosil kaynaklı olmayan metan için 27,0, fosil kaynaklı metan için 29,8, diazot monoksit için 273, SF6 için 24.300'dür. Örneğin bakımda 2 kg HFC-32 (GWP 771) sızıntısı tespit edilirse bu, 2 × 771 = 1.542 kg CO2e Kapsam 1 emisyonu demektir.
Kapsam 2 neden iki farklı yöntemle hesaplanır?
GHG Protocol'ün 2015 tarihli Kapsam 2 Rehberi iki yöntem tanımlar. Konum bazlı yöntem, tüketimin gerçekleştiği şebekenin ortalama emisyon yoğunluğunu yansıtır. Piyasa bazlı yöntem ise şirketin bilinçli olarak seçtiği elektriği yansıtır; faktör, yenilenebilir enerji sertifikası ya da doğrudan alım sözleşmesi gibi sözleşmeye dayalı araçlardan gelir. Bu tür araçların bulunduğu piyasalarda faaliyet gösteren şirketlerin Kapsam 2'yi iki yöntemle de raporlaması gerekir; buna "çift raporlama" denir. GHG Protocol, Kapsam 2 Rehberi için Ekim 2025-Ocak 2026 arasında kamuoyu görüşü topladı; yöntemde değişiklik gelebileceği için güncel metin takip edilmelidir.
Türkiye'de sera gazı raporlaması kimleri ilgilendiriyor?
KGK'nın TSRS kapsam kararına göre kapsamdaki işletmeler, TSRS'yi uyguladıkları ilk iki yıllık raporlama döneminde Kapsam 3 emisyonlarını açıklamak zorunda değildir; karar bu geçiş istisnasını yalnızca Kapsam 3 için tanır. KGK'nın 30 Temmuz 2026 duyurusuna göre ISSB'nin IFRS S2 değişiklikleri TSRS 2'ye taşındı: yetkili bir makam ya da borsa farklı bir ölçüm yöntemi zorunlu kılabiliyor, Kapsam 3'ün 15. kategorisi (yatırımlar) için ek açıklama yükümlülükleri geliyor. Değişiklikler 1 Ocak 2027 ve sonrasında başlayan dönemlerde uygulanacak. Kapsam kuralları için ESG nedir yazısına bakabilirsiniz. Bu yazı hukuki danışmanlık yerine geçmez.
Karbon ayak izi hesaplamasına nereden başlanmalı?
Aşağıdaki sıra GHG Protocol'ün beş adımına (kaynakları belirleme, yöntem seçme, veri ve faktör toplama, hesaplama, kurum düzeyinde toplama) dayanan pratik bir kontrol listesidir:
- Sınırı ve baz yılını belirleyin: Hangi tesisler, hangi yıl? Sonraki yıllar bu yılla karşılaştırılacak.
- Kapsam 1 ve 2 ile başlayın: Doğal gaz ve akaryakıt faturaları, araç filosu kayıtları, soğutucu gaz bakım formları ve elektrik sayaçları çoğu şirkette zaten vardır.
- Faktör kaynağını kaydedin: Her faktörün kaynağı, yılı ve GWP sürümü (AR5 ya da AR6) belgelenmeli; aksi hâlde yıllar arası karşılaştırma bozulur.
- Kapsam 3'te önemli kategorileri seçin: Önce satın alınan mal ve hizmetler, taşımacılık ve satılan ürünlerin kullanımı gibi büyük kalemleri harcamaya dayalı yöntemle tahmin edin, sonra tedarikçi verisiyle iyileştirin.
Sonuç: karbon ayak izi bir kez mi hesaplanır?
Kurumsal karbon ayak izi; Kapsam 1, 2 ve 3 emisyonlarının faaliyet verisi ve emisyon faktörüyle hesaplanıp CO2e'ye çevrilmesidir. Hesap bir kez yapılıp bırakılırsa değer üretmez; yıllık tekrarlanan, kaynakları belgelenmiş bir envanter olduğunda azaltım hedeflerine ve TSRS raporlamasına temel olur. Pratik başlangıç, ilk yıl Kapsam 1 ve 2 verisini eksiksiz toplamak, faktör kaynaklarını kayda almak ve Kapsam 3 için önem sırası çıkarmaktır. Küresel çerçeve için Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları yazısına bakabilirsiniz.
Orient Global'in kurumsal eğitim kataloğunda "Kurumsal Karbon Ayak İzi ve Sera Gazı Yönetimi" konusu yer alıyor; ayrıntılar sürdürülebilirlik sayfasında.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez. GHG Protocol, ilgili kuruluşların ticari markasıdır.
#interimmanagement #forwarddeployedengineering #karbonayakizi #seragazi #surdurulebilirlik