Emniyet yönetim sistemi (SMS), bir havacılık kuruluşunun emniyet risklerini sistematik olarak yönetmesini sağlayan yapıdır: tehlikeleri belirler, riskleri değerlendirir, alınan önlemlerin işe yarayıp yaramadığını izler ve bunu bir politika, sorumluluk ve eğitim düzeniyle sürdürür. ABD Federal Havacılık İdaresi (FAA) SMS'i, emniyet riskini yönetmek ve risk kontrollerinin etkinliğini güvence altına almak için kuruluş çapında, resmî ve yukarıdan aşağı bir yaklaşım olarak tanımlar.
Uluslararası çerçeve, Uluslararası Sivil Havacılık Örgütü'nün (ICAO) Ek 19'udur (Annex 19). ICAO'ya göre Ek 19'un 2. tadili 23 Haziran 2025'te kabul edildi ve 26 Kasım 2026'da uygulanabilir hâle geliyor; tadil, SMS'i sertifikalı insansız hava aracı sistemi (RPAS) işletmecilerine ve sertifikalı helikopter iniş alanlarına genişletiyor.
Kısaca:
- SMS dört bileşenden oluşur: emniyet politikası ve hedefleri, emniyet risk yönetimi, emniyet güvencesi ve emniyet teşviki (ICAO Doc 9859).
- Türkiye'de Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü'nün (SHGM) SHY-SMS yönetmeliği aynı dört bileşeni zorunlu tutar.
- SMS bir doküman seti değil, verisi sürekli toplanan bir yönetim döngüsüdür.
Emniyet yönetim sistemi neden ortaya çıktı?
ICAO'nun anlatımına göre emniyet yönetimi hükümleri, giderek karmaşıklaşan hava taşımacılığı sisteminde emniyet performansını iyileştirmek için proaktif bir stratejiyi destekler. Yaklaşımın iki ayağı vardır: devletlerin yürüttüğü Devlet Emniyet Programı (SSP) ve hizmet sağlayıcıların kurduğu SMS. Kısacası devlet kendi gözetim sistemini, havayolu, bakım kuruluşu, havalimanı işletmecisi ya da üretici ise kendi emniyet yönetimini kurar.
Ek 19'un tarihçesi bu dönüşümü gösterir. ICAO Konseyi Ek 19'un ilk baskısını 25 Şubat 2013'te kabul etti; bu baskı altı farklı ekte dağınık duran emniyet yönetimi hükümlerini tek bir ekte topladı ve 14 Kasım 2013'te uygulanabilir oldu. 2016'da kabul edilen 1. tadil, 2. baskı olarak yayımlandı ve 7 Kasım 2019'da uygulanmaya başladı; SMS'i motor ve pervane tasarım ve üretim kuruluşlarına da genişletti.
SMS'in dört bileşeni nedir?
ICAO'nun Emniyet Yönetimi El Kitabı'nın (Doc 9859) 4. baskısı, SMS çerçevesini dört bileşen üzerine kurar. SHGM'nin SHY-SMS yönetmeliği de bu dört bileşeni Doc 9859'a atıfla sayar ve her birinin içeriğini şöyle belirler:
- Emniyet politikaları ve hedefleri: yönetimin taahhüdü ve sorumluluğu, yönetici personelin emniyet sorumlulukları, emniyet yöneticisinin atanması, SMS uygulama planı, acil durum eylem planının koordinasyonu ve dokümantasyon.
- Emniyet risk yönetimi: tehlike ve risk belirleme süreçleri ile risk değerlendirme, kontrol ve azaltma süreçleri.
- Emniyet güvencesi: emniyet standartlarının tanımlanması, emniyet performansının izlenmesi ve ölçülmesi, değişiklik yönetimi ve SMS'in sürekli iyileştirilmesi.
- Emniyet teşviki: eğitim ve öğretim ile emniyet iletişimi.
FAA'nın 14 CFR Part 5 kuralı da aynı dört bileşeni asgari şart olarak sayar ve SMS'in kuruluşun büyüklüğüne, kapsamına ve karmaşıklığına uygun olmasını ister. Bu ortaklık önemlidir: farklı otoritelerin kuralları ayrıntıda ayrışsa da iskelet aynıdır.
Bileşenler arasındaki en sık karıştırılan ayrım, risk yönetimi ile güvence arasındadır. FAA'nın tanımlarına göre emniyet risk yönetimi sistemi tarif etmek, tehlikeleri belirlemek ve riski analiz edip kontrol etmekten oluşur; emniyet güvencesi ise bu risk kontrollerinin performansını ve etkinliğini veri toplayıp değerlendirerek doğrulayan süreçlerdir. Kısacası biri önlemi tasarlar, diğeri önlemin sahada gerçekten çalışıp çalışmadığını sorar.
Türkiye'de SMS kimler için zorunlu?
SHGM'nin 13 Ocak 2012 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan ve 2015 ile 2016'da değiştirilen SHY-SMS yönetmeliğine göre kapsam geniştir: hava seyrüsefer hizmet sağlayıcıları, havaalanı ve terminal işletmecileri, belirli yer hizmetleri kuruluşları, akaryakıt kuruluşları, ticari hava taşıma işletmeleri, eğitim organizasyonları, onaylı bakım kuruluşları, havacılık tıp merkezleri ile tasarım ve üretim kuruluşları SMS kurar.
Yönetmelik ölçeğe uygunluk ilkesini de içerir. SMS, faaliyetlerin karmaşıklığına, büyüklüğüne ve karşılaşılabilecek tehlikelere uygun kurulur; yirmi ve daha az personelin çalıştığı küçük işletmeler, sistemi kendi faaliyet ve organizasyon yapılarına uygun şekilde oluşturur. Yönetmelik, tanımlarda ICAO Doc 9859'un son revizyonunu esas alır. Güncel yükümlülükler için SHGM'nin yürürlükteki mevzuat metinleri kontrol edilmelidir; bu yazı hukuki danışmanlık yerine geçmez.
SMS havacılık dışında da kullanılır mı?
SMS'in dört bileşenli mantığı, yani politika, risk yönetimi, güvence ve teşvik, havacılığa özgü bir teknik değil, genel bir emniyet yönetimi çerçevesidir. ABD'de bu kapsam havacılık içinde de genişliyor: FAA Part 5'e göre aynı ürün için hem tip hem üretim sertifikası tutan kuruluşlar, SMS'i en geç 28 Mayıs 2027'ye kadar uygulamaya almak zorunda. Böylece SMS, işletmecilerden tasarım ve üretim tarafına doğru yayılıyor.
Orient Global'in bakışıyla, demiryolu, enerji ya da savunma gibi yüksek riskli sektörlerde çalışan kuruluşlar da kendi mevzuatlarının gerektirdiği sistemi kurarken bu dört bileşeni bir kontrol listesi olarak kullanabilir. Fonksiyonel emniyet tarafı için demiryolunda RAMS ve makinede ISO 13849-1 yazılarına bakabilirsiniz.
Ek 19 Tadil 2 neyi değiştiriyor?
ICAO'ya göre 26 Kasım 2026'da uygulanacak 2. tadil üç alanda değişiklik getiriyor: Devlet Emniyet Programı ve SMS hükümlerinin güçlendirilmesi; SMS'in uluslararası faaliyet gösteren sertifikalı RPAS işletmecilerine, onlara hizmet veren onaylı bakım kuruluşlarına ve sertifikalı helikopter iniş alanlarına genişletilmesi; ve havacılık kararlarını desteklemek için emniyet istihbaratı (safety intelligence) geliştirilmesine ilişkin hükümler. ICAO bu son konu için Emniyet İstihbaratı El Kitabı'nın (Doc 10159) 1. baskısını yayımladı.
Sonuç: SMS kurmak için nereden başlamalı?
Emniyet yönetim sistemi, ICAO Ek 19 ve Doc 9859'da tanımlanan, Türkiye'de SHGM yönetmeliğiyle zorunlu tutulan dört bileşenli bir yönetim döngüsüdür; 26 Kasım 2026'dan itibaren uluslararası kapsamı yeniden genişliyor. Pratik başlangıç, sorumlu yönetici ve emniyet yöneticisi rollerini netleştirmek, tehlike raporlama kanalını gerçekten çalışır hâle getirmek ve birkaç ölçülebilir emniyet performans göstergesiyle izlemeye başlamaktır.
Orient Global'in kurumsal eğitim kataloğunda "Emniyet Yönetimi" konusu yer alıyor; ayrıntılar eğitimler sayfasında.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez; yükümlülükler için SHGM ve ICAO'nun güncel metinleri esas alınmalıdır.
#interimmanagement #forwarddeployedengineering #emniyetyonetimsistemi #sms #havacilik