ISO 13849-1, makinelerde emniyet fonksiyonu yerine getiren kontrol sistemi parçalarının tasarımı ve entegrasyonu için yöntem, gereksinim ve rehberlik veren uluslararası standarttır. Bir koruyucu kapı açıldığında motoru durduran devre ya da bir ışık perdesinin kesilmesiyle duran pres, bu standardın konusudur. Sonucu, performans seviyesi (PL) denen ve a'dan e'ye beş kademeli bir ölçüyle ifade edilir.
Uluslararası Standardizasyon Örgütü'ne (ISO) göre standardın güncel sürümü Nisan 2023'te yayımlanan 4. baskıdır (ISO 13849-1:2023) ve 2015 sürümünün yerini almıştır. Aynı alanda ikinci yol IEC 62061'dir; Uluslararası Elektroteknik Komisyonu (IEC) bu standardı, genel fonksiyonel emniyet standardı IEC 61508 çerçevesinde makine sektörüne özgü bir standart olarak tanımlar.
Kısaca:
- ISO 13849-1 sonucu PL a-e ile, IEC 62061 ise emniyet bütünlük seviyesi (SIL) ile ifade eder.
- IEC 61508, sektör standartlarının dayandığı temel çerçevedir; SIL dört seviyelidir (IEC).
- AB'de Makine Tüzüğü 2023/1230, 14 Ocak 2027'den itibaren uygulanacak ve 2006/42/AT Direktifi'nin yerini alacak.
Fonksiyonel güvenlik nedir?
Türkçede "fonksiyonel emniyet" ve "fonksiyonel güvenlik" aynı kavram için kullanılır. IEC'nin tanımına göre fonksiyonel emniyet, bir sistemin ya da ekipmanın girdilerine doğru tepki vermesine bağlı olan genel emniyetin parçasıdır. IEC'nin örneği açıklayıcıdır: yanıcı sıvı tankında tehlikeli seviyeye ulaşıldığında seviye anahtarının vanayı kapatması fonksiyonel emniyettir; yangına dayanıklı bir kapı ise pasif bir önlemdir ve fonksiyonel emniyet sayılmaz.
Bu ayrım makinede de geçerlidir. Sabit bir koruyucu, risk azaltır ama fonksiyonel emniyet değildir; kapı açılınca hareketi durduran kilitleme devresi ise fonksiyonel emniyettir ve ISO 13849-1 ya da IEC 62061'in alanına girer.
ISO 13849-1 neyi kapsar, PL nedir?
ISO'nun özetine göre ISO 13849-1:
- Emniyet fonksiyonu yerine getiren kontrol sistemi parçalarının (SRP/CS) tasarımını, yazılım tasarımı dâhil, kapsar.
- Teknolojiden bağımsızdır: elektrik, hidrolik, pnömatik ve mekanik sistemlere uygulanır.
- Yüksek talep ve sürekli çalışma modları için geçerlidir; düşük talep modu için IEC 61508 serisine yönlendirir.
- Belirli bir uygulamada hangi emniyet fonksiyonunun ve hangi gerekli performans seviyesinin (PLr) kullanılacağını belirlemez; bunu makineye özgü standartlara ve risk değerlendirmesine bırakır.
- Siber güvenlik önlemleri vermez; bu konuda ISO/TR 22100-4 ve IEC/TR 63074'e işaret eder.
Uygulamada akış şöyledir: risk değerlendirmesinden her emniyet fonksiyonu için gerekli seviye (PLr) çıkarılır, ardından tasarlanan devrenin ulaştığı PL hesaplanır ve PLr ile karşılaştırılır. Alman iş güvenliği enstitüsü IFA'nın uygulama raporu, performans seviyeleri a'dan e'ye kadar olan kademelerin B'den 4'e kadar kategorilerle nasıl tasarlanabileceğini bileşen düzeyinde örnek devrelerle gösterir. Kısacası kategori devrenin yapısını, PL ise o devrenin emniyet fonksiyonunu ne düzeyde güvenilir yerine getirdiğini anlatır; ikisi aynı şey değildir.
IEC 62061 ile ISO 13849-1 arasındaki fark nedir?
IEC'nin katalog kaydına göre IEC 62061:2021 (2. baskı, 22 Mart 2021), makineler için emniyetle ilgili kontrol sistemlerinin tasarımı, entegrasyonu ve doğrulanması için gereksinim ve öneriler belirler. Elle taşınmayan makinelere ve koordineli çalışan makine gruplarına uygulanır; kontrol ekipmanının kendi elektrik tehlikeleri ile karmaşık programlanabilir elektronik alt sistemlerin tasarımı kapsam dışıdır. Standarda 2024'te bir tadil eklendi.
Pratikteki farklar şöyle özetlenebilir:
- Ölçü: ISO 13849-1 PL (a-e), IEC 62061 SIL kullanır.
- Çerçeve: IEC 62061 açıkça IEC 61508 ailesinin makine sektörü standardıdır; ISO 13849-1 kendi yöntemini tanımlar ama düşük talep modunda IEC 61508'e yönlendirir.
- Teknoloji vurgusu: ISO 13849-1 kapsamında hidrolik, pnömatik ve mekanik parçaları açıkça sayar; IEC 62061'in katalog özeti ise kontrol sistemi ve alt sistem diliyle konuşur.
Orient Global'in bakışıyla iki standart birbirinin rakibi değil, aynı soruya iki ayrı yoldan verilen cevaptır. Hangi yol seçilirse seçilsin, önemli olan seçimin her emniyet fonksiyonu için belgelenmesi ve tasarımdan doğrulamaya kadar tutarlı uygulanmasıdır.
IEC 61508 bu tabloda nerede durur?
IEC'ye göre IEC 61508, elektrik, elektronik ve programlanabilir elektronik sistemlerde fonksiyonel emniyet için ortak çerçevedir ve imalat, enerji, ulaşım, sağlık ve proses otomasyonundaki sektör standartlarının temelidir. Yedi bölümden oluşur; normatif gereksinimler 1-4. bölümlerdedir ve bu dört bölüm, IEC komitelerinin kendi sektör standartlarını hazırlarken kullanmak zorunda olduğu temel emniyet yayınlarıdır. Güncel 2. baskı Nisan 2010'da yayımlandı.
IEC'nin tanımına göre emniyet bütünlük seviyesi, her biri bir emniyet fonksiyonunun hedef arıza olasılığı aralığına karşılık gelen dört seviyeden biridir ve bir sistemin değil, fonksiyonun özelliğidir. Demiryolundaki karşılığı için RAMS ve EN 50126 yazısına bakabilirsiniz.
AB Makine Tüzüğü bu standartları nasıl etkiliyor?
Avrupa Birliği'nin 2023/1230 sayılı Makine Tüzüğü, 14 Ocak 2027'den itibaren uygulanacak ve 2006/42/AT Makine Direktifi aynı tarihte yürürlükten kalkacak. Tüzüğün temel sağlık ve güvenlik gereksinimleri arasında kontrol sistemlerinin emniyeti ve güvenilirliğine ayrılmış bir başlık bulunuyor. AB'ye makine ya da makine bileşeni satan Türk üreticiler için bu takvim, teknik dosyaların ve tasarım doğrulamalarının gözden geçirilmesi anlamına gelebilir. Türkiye'deki uyum mevzuatının güncel durumu ilgili bakanlığın yayımladığı metinlerden kontrol edilmelidir; bu yazı hukuki danışmanlık yerine geçmez.
Sonuç: Makinede fonksiyonel güvenliğe nereden başlamalı?
ISO 13849-1 ve IEC 62061, makinedeki emniyet fonksiyonlarının ne kadar güvenilir olması gerektiğini ölçülebilir hâle getirir; biri PL, diğeri SIL diliyle konuşur ve ikisi de IEC 61508'in kurduğu yaklaşıma dayanır. Pratik başlangıç, risk değerlendirmesinden emniyet fonksiyonlarının listesini ve her biri için gerekli seviyeyi çıkarmak, hangi standardın kullanılacağına fonksiyon bazında karar vermek ve 2027 takvimine göre teknik dosyaları güncellemektir.
Orient Global'in kurumsal eğitim kataloğunda "Fonksiyonel Emniyet (Makine)" konusu yer alıyor; ayrıntılar eğitimler sayfasında.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez; yükümlülükler için güncel mevzuat metinleri esas alınmalıdır.
#interimmanagement #forwarddeployedengineering #iso13849 #fonksiyonelguvenlik #makineemniyeti