AS9110, havacılık bakım kuruluşları için kalite yönetim sistemi şartlarını tanımlayan standarttır. Güncel sürümü AS9110C, ISO 9001:2015'in kalite yönetim sistemi şartlarını içerir ve bunlara sivil ve askerî havacılık bakımı ile sürekli uçuşa elverişliliğe özgü ek şartlar, tanımlar ve notlar ekler. Standardın sahibi Uluslararası Havacılık Kalite Grubu (IAQG), Amerika'daki yayıncısı SAE International'dır.
SAE kayıtlarına göre AS9110C 4 Kasım 2016'da yayımlandı; standardın ilk sürümü Ocak 2003'e uzanıyor. IAQG'ye göre AS9110 bir sivil havacılık otoritesinin bakım kuruluşu onayının yerine geçmez; Türkiye'de bu onay Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü'nün (SHGM) SHT-145 talimatına göre verilir.
Kısaca:
- AS9110C, bakım, onarım ve revizyon (MRO) kuruluşları ile sürekli uçuşa elverişlilik yönetim kuruluşları (CAMO) için hazırlanmış bağımsız bir kalite standardıdır; AS9100'e bağlı değildir (IAQG).
- Belge, SHGM ya da EASA gibi otoritelerin verdiği onayların, lisansların ve izinlerin yerine geçmez; onların üzerine kurulan bir yönetim sistemi katmanıdır (IAQG).
- Sıradaki revizyon IA9110 adıyla hazırlanıyor; yayımlanana kadar geçerli şart AS9110C'dir.
AS9110 nedir, kimler için hazırlanmıştır?
IAQG'ye göre 9110, kalite yönetim sistemi şartlarını mümkün olan en geniş ölçüde standartlaştırır ve bakım hizmeti veren havacılık ve savunma kuruluşları için geliştirilmiştir. IAQG'nin sık sorulan sorular belgesi kapsamı daha net çizer: standart esas olarak MRO kuruluşlarına uygulanır, ama havayolları ve CAMO gibi kuruluşlar da kullanabilir; sivil ve askerî sektörlerin ikisi de kapsamdadır. 2016 sürümüyle sürekli uçuşa elverişlilik yönetimi hizmetleri de kapsama alındı.
Aynı belgeye göre otorite onayı olmayan dış tedarikçiler ve askerî bakım kuruluşları da 9110 belgesi alabilir. Amerika'da AS9110, Avrupa'da EN 9110 olarak yayımlanan metinler teknik olarak eşdeğerdir.
AS9110 ile AS9100 arasındaki fark nedir?
İkisi de 9100 ailesindendir, ama farklı işler için yazılmıştır. AS9100D, tasarım ve üretim yapan kuruluşlara yöneliktir; AS9110C ise bakımın kendine özgü ihtiyaçlarına odaklanır. IAQG'nin sık sorulan sorular belgesine göre 9110:2016 artık 9100'ün üzerine kurulmuyor; doğrudan ISO 9001:2015'e dayanıyor ve orijinal ekipman üreticisinin değil, bakım kuruluşunun ihtiyaçlarını ele alıyor. Bu yüzden 9110 belgesi için 9100'ün bütün şartlarını karşılamak ön koşul değildir.
IAQG'nin aynı belgede verdiği somut örnekler farkı gösterir:
- Uçuşa elverişlilik: Uçağa, motora ya da pervaneye takılacak her parça, onaylı bir tasarıma (tip tasarımı, TSO, PMA gibi) göre emniyetli çalışma koşulunda olmalıdır.
- Teslim sonrası faaliyetler: Bir MRO için bu, kalite kaçağı ya da garanti olayında düzeltici faaliyet ve inceleme sonuçlarını sunmakla sınırlıdır; CAMO için sözleşmedeki sürekli uçuşa elverişlilik çıktılarıyla ilgilidir.
- Kalite yöneticisi: Kalite yöneticisi (ya da uyum izleme yöneticisi gibi benzer bir unvan) bağımsız bir denetim programı ve sorumlu yöneticiye giden bir kalite geri bildirim sistemi kurar.
- Sorumlu yönetici ve atanmış yöneticiler: Standarttaki "atanmış yönetici" notu, otoriteye göre Part-M ya da CAMO sorumlusu gibi pozisyonları kapsayabilir.
AS9110C emniyet yönetimi konusunda ne istiyor?
IAQG'ye göre 2016 sürümü, Uluslararası Sivil Havacılık Örgütü'nün (ICAO) emniyet yönetimine ilişkin Ek 19'u ile daha iyi uyum sağlamak üzere yazıldı. Standart, ürün emniyeti ve riske dayalı düşünmeyi birçok maddeye yerleştiriyor. IAQG'nin saydığı yeni şartlar şunlar: emniyet politikası ve hedefleri (madde 5.2.3), operasyonel risk yönetimi, tehlike tanımlama ve değerlendirme, ürün emniyeti ve emniyet performansının ölçülmesi (madde 8.1.1 ve 8.1.3), emniyet performansının iyileştirilmesi (madde 10.1).
Önemli bir sınır da var: IAQG'ye göre 9110, ICAO Ek 19 anlamında bir emniyet yönetim sistemini (SMS) bütün kuruluşlara zorunlu kılmaz; bu ancak ilgili otorite istediğinde şarttır. Örneğin acil durum müdahale planlaması gibi ICAO unsurları 9110'un şartları arasında değildir. Yani AS9110C, otoritenin istediği emniyet yönetiminin yerine geçmez, onunla uyumlu bir kalite çerçevesi sunar.
AS9110 belgesi SHGM ya da EASA Part-145 onayının yerine geçer mi?
Hayır. IAQG'nin sık sorulan sorular belgesi bunu açıkça yazar: 9110 belgesi, sorumlu otoritenin istediği onayların, sertifikaların, yetkilerin, lisansların ve izinlerin yerine geçmez.
Türkiye'de sivil hava araçlarına ya da komponentlere bakım yapacak kuruluşların yetkilendirilmesi SHGM'nin Onaylı Hava Aracı Bakım Kuruluşları Talimatı'na (SHT-145) göre yapılır. Talimata göre SHT-145, 5 Kasım 2022 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan Sürekli Uçuşa Elverişlilik Yönetmeliği (SHY-CA) kapsamında çıkarıldı ve AB'nin 1321/2014 sayılı tüzüğüyle uyumlu hazırlandı. Bu yazı mevzuat yorumu değildir; güncel şartlar için SHGM'nin yürürlükteki metni esas alınmalıdır.
Pratikte iki sistem çakışmaz, örtüşür. IAQG, 9110:2016'yı EASA Part-145 ve FAA Part-145 şartlarıyla eşleştiren karşılaştırma tablolarını yayımlıyor. Otorite onayı olan bir bakım kuruluşu, mevcut bakım kuruluşu el kitabını ve prosedürlerini bu tablolarla karşılaştırarak AS9110'un ek şartlarını görebilir. IAQG'ye göre ayrı bir kalite el kitabı zorunlu değildir; kalite yönetim sistemi mevcut el kitabında ya da başka bir yapıda tanımlanabilir.
IA9110 ne zaman çıkacak, neler değişecek?
IAQG'nin yeni yayın düzeninde 9100 ailesinin bir sonraki revizyonları "IA" önekiyle çıkacak; AS9110C'nin halefi IA9110'dur. IAQG'nin 9110 sayfasında Haziran 2024 tarihli "IA9110 Key Changes" belgeleri yayımlanmış durumda. Bu belgelere göre taslakta öne çıkan değişikliklerden bazıları şunlar:
- Kalite yönetim sisteminin kalite kültürü oluşturmadaki rolü ve etik davranışın önemi.
- Liderliğin, misilleme yapılmayan etik bir çalışma ortamını desteklemesi.
- Emniyet politikasının emniyet hedefi belirleme, gizli emniyet raporlaması ve sürekli iyileştirme yönünde güncellenmesi.
- Sahte parça tanımının yazılım ve elektronik cihaz örnekleriyle genişletilmesi.
Bu bir taslak değişiklik listesidir. IAQG'nin 9110 ve yayımlanmış standartlar sayfalarında 13 Kasım 2026 itibarıyla IA9110'un yayımlandığına dair bir bilgi görünmüyor; geçerli şart AS9110C'dir. Yayım ve geçiş takvimi IAQG ile belgelendirme kuruluşları tarafından duyurulacaktır.
Sonuç: AS9110'a hazırlık nereden başlar?
AS9110C, bakım kuruluşlarının otorite onayının üzerine ISO 9001 tabanlı, emniyet odaklı bir kalite yönetim sistemi kurmasını sağlayan standarttır; SHGM ya da EASA onayının yerine geçmez, onu tamamlar. Hazırlığa, mevcut bakım kuruluşu el kitabını IAQG'nin Part-145 karşılaştırma tablolarıyla eşleştirerek ve AS9110'a özgü boşlukları listeleyerek başlamak verimlidir. Taslak IA9110 değişiklikleri, özellikle kültür, etik ve emniyet raporlaması başlıkları, bugünden iç süreçlere taşınabilir.
Orient Global'in kurumsal eğitim kataloğunda AS9110C havacılık bakım kuruluşları kalite yönetim sistemi konusu yer alıyor; ayrıntılar eğitimler sayfasında.
#interimmanagement #forwarddeployedengineering #as9110 #as9110c #havacilikbakim