AS9100, havacılık, uzay ve savunma (HUS) sektöründeki kuruluşlar için kalite yönetim sistemi şartlarını tanımlayan standarttır. Güncel sürümü AS9100D, ISO 9001:2015'in kalite yönetim sistemi şartlarını tamamen içerir ve bunlara sektöre özgü ek şartlar, tanımlar ve notlar ekler. Standardın sahibi Uluslararası Havacılık Kalite Grubu (IAQG), Amerika'daki yayıncısı SAE International'dır.
SAE kayıtlarına göre AS9100D 20 Eylül 2016'da yayımlandı; standardın ilk sürümü Kasım 1999'a uzanıyor. IAQG'nin yayımlanmış standartlar sayfası bugün (13 Kasım 2026) hâlâ 9100:2016 serisini gösteriyor; bir sonraki revizyon IA9100 adıyla hazırlanıyor.
Kısaca:
- AS9100D = ISO 9001:2015 + havacılık, uzay ve savunmaya özgü ek şartlar (SAE, IAQG).
- Ek şartlar ürün emniyeti, kritik kalemler, sahte parça önleme, zamanında teslimat ve tedarik zinciri kontrolü gibi alanlarda yoğunlaşır (IAQG).
- Sıradaki revizyonun adı IA9100 olacak; yayımlanana kadar belgelendirme AS9100D'ye göre sürer.
AS9100 nedir, kimler için hazırlanmıştır?
IAQG'ye göre 9100, kalite yönetim sistemi şartlarını mümkün olan en geniş ölçüde standartlaştırır ve tedarik zincirinin her seviyesinde, dünyanın her yerinde kullanılabilir. Hedef, her müşterinin kendine özgü şartlarını azaltarak ya da kaldırarak kalite, teslim ve maliyet performansını iyileştirmek ve iyi uygulamayı yaygınlaştırmaktır. Standart öncelikle havacılık, uzay ve savunma için geliştirilmiş olsa da ISO 9001'e ek şartlar gereken başka sektörlerde de kullanılabilir.
Türkiye açısından anlamı şudur: bir uçak ya da savunma sistemi üreticisinin alt yüklenicisi olan talaşlı imalat atölyesi, kompozit üreticisi ya da elektronik kart dizgi firması için AS9100 belgesi çoğu zaman tedarikçi listesine girmenin ön koşuludur. Avrupa'da aynı içerik ASD-STAN tarafından EN 9100 olarak yayımlanır; IAQG'ye göre bu yayınlar teknik olarak aynıdır.
AS9100D ile ISO 9001 arasındaki fark nedir?
SAE'deki kapsam metnine göre AS9100D, ISO 9001:2015'in şartlarını içerir ve HUS sektörüne özgü ek şartlar getirir. Aynı metin iki ilkeyi de vurgular: standardın şartları müşteri ve yasal şartların alternatifi değil tamamlayıcısıdır; çelişki olduğunda müşteri ve yasal şartlar önceliklidir.
IAQG'nin 9100:2016 yönetici özeti, ISO 9001'in üzerine eklenen başlıkları şöyle sıralar:
- Operasyonel risk yönetimi
- Ürün emniyeti
- Özel şartlar ve kritik kalemler
- Konfigürasyon yönetimi
- Zamanında teslimat
- Sahte parça önleme
- Üretim ve dış tedarikçiler için genişletilmiş şartlar
Yapı ise ISO 9001 ile aynıdır: bağlam, liderlik, planlama, destek, operasyon, performans değerlendirme ve iyileştirme. Bu yüzden ISO 9001 belgeli bir kuruluş AS9100'e sıfırdan değil, mevcut sisteminin üzerine ekleyerek geçer; temel çerçeve için ISO 9001 nedir yazısına bakabilirsiniz.
AS9100D'de ürün emniyeti ve sahte parça şartları ne istiyor?
İki ek şart, ISO 9001'den gelen şirketleri en çok zorlayan başlıklardır.
Ürün emniyeti: IAQG'nin sık sorulan sorular belgesine göre bu şart, ürünün nihai kullanımına doğrudan bağlıdır. Her kuruluş, teslim ettiği ürünün nerede ve nasıl kullanılacağını bilmeli; bu bilgiyi kendi içinden ya da müşterisinden (gerekirse müşterisinin müşterisinden) almalıdır. Ürünün kullanımına ve arızasının olası sonuçlarına göre kritik kalemleri belirleyip uygun önlemleri almalıdır. Hammadde ya da hazır ticari ürün sağlayan bir kuruluşun ürün emniyetindeki etkisi daha sınırlı olabilir, ama şart ortadan kalkmaz.
Sahte parça önleme: IAQG aynı belgede uygulama yöntemlerine örnek verir: satın alma, muayene ve tasarım personeline farkındalık eğitimi; parçaların ömür boyu bulunabilirliğini izleyen eskime yönetimi; parçaların orijinal üreticiden, yetkili distribütörden ya da onaylı kaynaktan alınması; orijinal üreticiye kadar izlenebilirlik; işaretleme kontrolü, test ve kimyasal analiz gibi doğrulama yöntemleri; şüpheli parçaların ayrılması ve tedarik zincirine geri girmemesinin sağlanması.
Sahte parça önleme özellikle elektronik bileşen tedarik eden firmalar için somut bir iştir: hangi kaynaktan alınan parçanın kabul edileceği, satın alma prosedüründe açıkça yazılı olmalıdır.
AS9100 sertifikası nasıl doğrulanır?
IAQG, 9100 serisi belgelendirmesini kendi belgelendirme şeması üzerinden yürütür ve sonuçları OASIS (Online Aerospace Supplier Information System) veritabanında tutar. IAQG, OASIS'i havacılık tedarikçi belgelendirme ve kayıt verisi için tek sistem olarak tanımlıyor. Ana yükleniciler tedarikçi onayında bu veritabanını kullanır; bu yüzden belgenin OASIS'te görünmesi, kâğıt sertifika kadar önemlidir.
9100 ailesinin diğer üyeleri de aynı şemaya bağlıdır: bakım kuruluşları için 9110, distribütörler için 9120, denetim şartları için 9101. Bakım tarafı için AS9110 nedir yazısına bakabilirsiniz.
AS9100E ya da IA9100 ne zaman çıkacak?
NASA Emniyet ve Görev Güvencesi Ofisi'nin Nisan 2024 tarihli yazısına göre IAQG, 2022'de SAE International ile bir yayın ve dağıtım anlaşması yaptı; bundan sonra yeni IAQG belgeleri ve revizyonlar "IA" önekiyle numaralanacak. Bu nedenle AS9100'ün bir sonraki revizyonu "AS9100E" değil, IA9100 adını alacak.
Aynı yazıya göre AS9100, telif hakkı ISO'ya ait ISO 9001 metnini içerdiği için revizyon takvimi ISO 9001'e bağlı. ISO'nun revizyon planı nedeniyle IA9100 için yayım tahmini 2026'nın dördüncü çeyreğine kaydı. Taslak hazırlığında IAQG sektörlerinin önerdiği 14 tema arasında ürün emniyeti, insan faktörleri, siber ve veri güvenliği, sahte parça terminolojisi, kültür ve etik ile alt kademe tedarikçi kontrolü bulunuyor.
Bugünkü durum: ISO 9001:2026, ISO'ya göre 16 Eylül 2026'da yayımlandı. IAQG'nin yayımlanmış standartlar ve 9100 sayfalarında 13 Kasım 2026 itibarıyla IA9100 yayımı görünmüyor; sayfa 9100:2016 kaynaklarını listelemeye devam ediyor. Bu yüzden şirketler için geçerli şart AS9100D'dir. IA9100 yayımlandığında geçiş takvimi IAQG ve belgelendirme kuruluşları tarafından duyurulacaktır; tarih tahmini yapmak yerine bu duyuruyu izlemek doğru olur.
Sonuç: AS9100'e nereden başlamalı?
AS9100D, ISO 9001 çerçevesine havacılık, uzay ve savunmanın emniyet, izlenebilirlik ve tedarik zinciri disiplinini ekleyen standarttır; sıradaki revizyonu IA9100 adıyla ISO 9001:2026'nın ardından gelecek. Hazırlıkta ilk iş, ürünlerin nihai kullanımını ve kritik kalemleri netleştirmek, ikinci iş satın alma süreçlerini sahte parça riskine göre yeniden yazmaktır. ISO 9001 belgesi olan kuruluşlar için en verimli yol, mevcut sistemi ek şartlara göre fark analizinden geçirmektir.
Orient Global'in kurumsal eğitim kataloğunda AS9100D havacılık tasarım ve üretim kalite yönetim sistemi konusu yer alıyor; ayrıntılar eğitimler sayfasında.
#interimmanagement #forwarddeployedengineering #as9100 #as9100d #havacilikkalite