"Yapay zekâ okuryazarlığı", AB Yapay Zekâ Yasası'nın yasaklarla birlikte ilk uygulanmaya başlayan hükümlerinden biri. Yasa'nın 4. maddesi, yapay zekâ sistemi geliştiren ya da kullanan kuruluşlardan çalışanlarının bu konuda donanımlı olmasına yönelik adım atmasını istiyor. Madde, 2026 yazında yürürlüğe giren değişiklik düzenlemesiyle (AI Omnibus) yeniden yazıldı.
Bu yazı, 4. maddenin eski ve yeni metnini birincil kaynaklardan karşılaştırıyor, Avrupa Komisyonu'nun soru-cevap belgesindeki açıklamaları özetliyor ve bir şirketin okuryazarlık çalışmasını nasıl kurgulayabileceğini anlatıyor. Değişikliğin genel takvimi AB Yapay Zekâ Yasası'nda yeni takvim yazısında ele alındı; burada yalnız 4. maddeye odaklanıyoruz.
Yapay zekâ okuryazarlığı nedir?
Yasa, kavramı Madde 3(56)'da tanımlıyor. Bu tanıma göre yapay zekâ okuryazarlığı; sağlayıcıların, kullanıcı kuruluşların ve yapay zekâdan etkilenen kişilerin, Yasa'daki hak ve yükümlülüklerini gözeterek yapay zekâ sistemlerini bilinçli biçimde devreye almasını ve yapay zekânın fırsatları, riskleri ve yol açabileceği zararlar hakkında farkındalık kazanmasını sağlayan beceri, bilgi ve anlayıştır. AI Omnibus bu tanımı değiştirmedi.
Yasa'nın gerekçe bölümü (20. paragraf) kavramın kapsamını biraz daha açıyor: sistemin geliştirme aşamasında teknik unsurların doğru uygulanması, kullanım sırasında alınacak önlemler ve sistem çıktısının doğru yorumlanması bu bilginin parçaları olarak sayılıyor.
Yasa'da iki rol öne çıkıyor. Sağlayıcı, bir yapay zekâ sistemini geliştiren ya da geliştirten ve kendi adıyla piyasaya süren kişi ya da kurumdur. Uygulayıcı (deployer) ise bir sistemi kendi yetkisi altında kullanan kişi ya da kurumdur; kişisel ve mesleki olmayan kullanım bunun dışında. Hazır bir yapay zekâ aracını iş süreçlerinde kullanan bir şirket, bu tanıma göre uygulayıcıdır.
4. madde: eski ve yeni metin
Madde 4, Yasa'nın genel hükümleri arasında 2 Şubat 2025'ten beri uygulanıyor. Omnibus (Tüzük (AB) 2026/1744) metnin içeriğini değiştirdi; yükümlülüğün kendisini kaldırmadı.
| 2024/1689 orijinal metin | 2026/1744 sonrası metin | |
|---|---|---|
| Yükümlülüğün özü | Sağlayıcı ve uygulayıcılar, personelinde yeterli düzeyde okuryazarlığı olabildiğince sağlamak için önlem alır | Sağlayıcı ve uygulayıcılar, okuryazarlığın gelişimini desteklemek için önlem alır |
| Kimi kapsar? | Personel ve sistemleri kuruluş adına işleten ya da kullanan diğer kişiler | Aynı |
| Neye göre kurgulanır? | Teknik bilgi, deneyim, eğitim; sistemin kullanım bağlamı; sistemin kimler üzerinde kullanıldığı | Aynı |
| Seviye güvencesi | "Yeterli düzey" ifadesi var | Kişi bazında belirli bir seviyeyi güvence altına alma şartı yok |
| Kamu tarafının rolü | Maddede yer almıyor | Komisyon ve üye devletler, özellikle KOBİ'lere destek olur; Komisyon uyum için pratik örnekler yayımlar |
| Yapay Zekâ Kurulu | Maddede yer almıyor | Avrupa yetkinlik çerçevelerini dikkate alarak ortak hedefler içeren tavsiyeler kabul eder |
Kısacası şirketin "bir şey yapma" yükümlülüğü sürüyor; değişen, ölçünün "yeterli seviyeyi sağlamak"tan "gelişimi desteklemek"e inmesi ve kamunun destek görevinin metne yazılması.
Değişikliğin gerekçesi
Omnibus'un gerekçe bölümü (8. paragraf) nedeni açıkça yazıyor. Paydaş deneyimlerine göre yeterli okuryazarlık düzeyini sağlamaya dönük katı bir yükümlülük her tür sağlayıcı ve uygulayıcıya uygun değil; veriler de bu yükümlülüğün özellikle küçük işletmelerde ek uyum yükü yarattığını gösteriyor. Aynı paragraf, okuryazarlığın yasal yükümlülük ve yaptırımlardan bağımsız olarak stratejik bir öncelik olması gerektiğini vurguluyor.
Komisyon'un soru-cevap belgesi ne diyor?
Komisyon'un yapay zekâ okuryazarlığı soru-cevap sayfası 27 Temmuz 2026'da güncellendi ve yeni metne göre yanıtlar içeriyor. Öne çıkan noktalar:
- Asgari çerçeve: Kuruluşun yapay zekâyı genel olarak anlaması, kendi rolünü (sağlayıcı mı, uygulayıcı mı) belirlemesi, kullandığı sistemlerin riskini değerlendirmesi ve eğitim adımlarını bu analize göre kurması öneriliyor.
- Ölçme ve sertifika şartı yok: Madde, çalışanların bilgi düzeyini ölçme yükümlülüğü getirmiyor; sertifika gerekmiyor, eğitim ve rehberlik faaliyetlerinin iç kaydının tutulması yeterli görülüyor.
- Tek tip eğitim yok: Zorunlu bir eğitim formatı ya da sektöre özel şart bulunmuyor; ancak yalnız kullanım talimatlarını okutmak çoğu durumda etkisiz sayılıyor.
- Ayrı yönetişim yapısı şart değil: Madde 4 için özel bir yapay zekâ sorumlusu ya da kurul atanması zorunlu değil.
- Günlük araçlar da kapsamda: Reklam metni yazmak ya da çeviri yapmak için üretken yapay zekâ kullanan çalışanların, örneğin halüsinasyon gibi riskler konusunda bilgilendirilmesi gerektiği belirtiliyor.
- Uygulama örnekleri: Komisyon'un derlediği okuryazarlık uygulamaları deposundaki örnekleri tekrarlamak, belgeye göre tek başına uyum karinesi sağlamıyor; Komisyon bu depodan yararlanarak uyum örneklerini yayımlayacağını belirtiyor.
Denetim konusunda belge, Madde 4'ün denetiminin Komisyon'un Yapay Zekâ Ofisi'nde değil, ulusal piyasa gözetim makamlarında olduğunu; olası yaptırımların üye devletlerin ulusal hukukuna dayanacağını ve orantılı olması gerektiğini söylüyor.
Yüksek riskli sistemlerde ayrı bir eğitim yükümlülüğü var
Omnibus'un okuryazarlık esnekliği, yüksek riskli sistemleri kullanan kuruluşların ayrı yükümlülüğüne dokunmuyor. Yasa'nın 26(2). maddesine göre bu kuruluşlar insan gözetimini gerekli yetkinlik, eğitim ve yetkiye sahip kişilere vermek zorunda. Omnibus 26. maddede değişiklik yapmadı; Komisyon'un soru-cevap belgesi de bu yükümlülüğün sürdüğünü ayrıca hatırlatıyor.
Türk şirketleri açısından
Yasa'nın kapsam maddesine (Madde 2) göre düzenleme, AB'de sistem piyasaya süren sağlayıcılara yerleşik oldukları ülkeden bağımsız olarak; üçüncü ülkede yerleşik sağlayıcı ve uygulayıcılara ise sistemin ürettiği çıktı AB'de kullanılıyorsa uygulanıyor. AB'ye ürün ya da hizmet sunan bir Türk şirketinin 4. madde kapsamına girip girmediği; rolüne, sistemin ne için kullanıldığına ve çıktının nerede kullanıldığına bağlı. Bu değerlendirme vaka bazında yapılmalı.
Okuryazarlık çalışması nasıl kurulur?
Kaynaklardaki çerçeveden hareketle şu sıra makul bir başlangıç sunar:
- Envanteri çıkarın. Şirkette hangi yapay zekâ araçlarının, hangi ekiplerce, ne amaçla kullanıldığını listeleyin.
- Rolü ve riski işaretleyin. Her araç için şirketin sağlayıcı mı uygulayıcı mı olduğunu ve aracın yüksek riskli bir alanda kullanılıp kullanılmadığını belirleyin.
- Hedef grupları ayırın. Yönetim, günlük kullanıcılar, teknik ekipler ve sistemi şirket adına kullanan dış hizmet sağlayıcılar için farklı içerik planlayın.
- Kısa ve role özgü içerik hazırlayın. Genel kavramlar, kullanılan araçların sınırları, veri paylaşım kuralları ve hatalı çıktıyı fark etme konularını işleyin.
- Kayıt tutun ve güncelleyin. Kim, hangi eğitimi, ne zaman aldı; yeni araç devreye girdiğinde içerik nasıl güncellendi? Bu kayıt, uyumu göstermenin en sade yoludur.
Çalışanların kontrolsüz yapay zekâ kullanımını görünür kılma konusu çalışanların yapay zekâ kullanımı ve yönetişim yazısında ayrıca işlendi.
Sonuç
AI Omnibus, 4. maddedeki "yeterli düzey" ölçüsünü kaldırdı ama yapay zekâ okuryazarlığını şirketlerin gündeminden çıkarmadı: sağlayıcı ve uygulayıcıların önlem alma yükümlülüğü sürüyor, yüksek riskli sistemlerde eğitim şartı ise olduğu gibi duruyor.
Orient Global'in bakışıyla okuryazarlığı ayrı bir uyum projesi olarak değil, yapay zekâ araçlarının devreye alınma sürecinin olağan bir adımı olarak ele almak en verimli yol. Araç envanteriyle birlikte yürütülen kısa, role özgü ve kayıt altına alınan eğitimler, hem mevzuat beklentisini hem de araçlardan alınan verimi aynı anda karşılar.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık yerine geçmez.
#interimmanagement #forwarddeployedengineering