Avrupa Birliği'nin Yapay Zekâ Yasası (Regulation (EU) 2024/1689) için uygulama takvimi bu yaz değişti. "AI Omnibus" olarak bilinen değişiklik düzenlemesi 27 Temmuz 2026'da yürürlüğe girdi ve en çok konuşulan başlığı, yani yüksek riskli yapay zekâ sistemlerine ilişkin kuralların başlangıç tarihini ileri aldı.
AB pazarına ürün ya da hizmet satan, AB'deki müşterileri için yapay zekâ destekli çıktı üreten veya AB'de faaliyet gösteren iştirakleri olan Türk şirketleri için bu takvim doğrudan planlama konusu. Bu yazıda, birincil kaynaklara göre neyin değiştiğini, neyin değişmediğini ve hazırlığın nereden başlayabileceğini özetliyoruz.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez. Kendi durumunuz için mevzuatın güncel metnini ve hukuk danışmanınızın görüşünü esas alın.
Değişiklik nasıl geldi?
Değişiklik, Avrupa Parlamentosu ve Konsey'in 8 Temmuz 2026 tarihli Regulation (EU) 2026/1744 sayılı düzenlemesiyle yapıldı. Metin AB Resmî Gazetesi'nde 24 Temmuz 2026'da yayımlandı ve kendi hükmüne göre yayımı izleyen üçüncü günde yürürlüğe girdi. Komisyon'a göre öneri, 19 Kasım 2025'te sunulan dijital omnibus paketinin parçasıydı ve amacı güvenceleri korurken yapay zekâ kurallarını hedefli biçimde sadeleştirmek.
Düzenlemenin gerekçe bölümü erteleme nedenini de açıkça yazıyor: yüksek risk yükümlülüklerinin uygulanmasını destekleyecek standartların ve araçların gecikmesi ile ulusal yetkili makamların kurulmasındaki zorluklar, ilk uygulama tarihi olan 2 Ağustos 2026'yı korumayı haklı kılmıyordu.
Yeni takvim: hangi tarih neyi kapsıyor?
Komisyon'un uygulama takvimi ve değişiklik metni birlikte okunduğunda tablo şöyle:
- 2 Şubat 2025: Genel hükümler (tanımlar ve yapay zekâ okuryazarlığı) ile yasaklı uygulamalar uygulanmaya başladı.
- 2 Ağustos 2025: Genel amaçlı yapay zekâ modellerine ilişkin kurallar ve yönetişim yapısı devreye girdi.
- 2 Ağustos 2026: Kuralların büyük kısmı uygulanmaya ve denetim başladı; şeffaflık kuralları (Madde 50) bu tarihten itibaren uygulanıyor.
- 2 Aralık 2026: Omnibus'la eklenen yeni yasaklar devreye giriyor. Bunlar, kişinin açık rızası olmadan mahrem görüntü üreten ya da manipüle eden sistemler ile çocuk istismarı materyali üreten sistemlerle ilgili. Aynı tarih, 2 Ağustos 2026'dan önce piyasaya sürülmüş ve sentetik ses, görüntü, video veya metin üreten sistemlerin sağlayıcılarının Madde 50(2)'ye uyum sağlaması için son tarih.
- 2 Aralık 2027: Ek III'te sayılan alanlardaki yüksek riskli sistemlere ilişkin kurallar uygulanmaya başlıyor (önceki tarih 2 Ağustos 2026'ydı).
- 2 Ağustos 2028: Ek I kapsamındaki, yani AB uyum mevzuatına tabi ürünlere gömülü yüksek riskli sistemlere ilişkin kurallar uygulanmaya başlıyor.
Kısacası ertelenen, yüksek risk bölümüdür. Yasaklar, genel amaçlı modeller ve şeffaflık kuralları için takvim ilerlemeye devam ediyor.
Yüksek risk hangi işleri kapsıyor?
Ek III, yüksek riskli sayılan kullanım alanlarını listeliyor. Kurumsal yöneticiler açısından en tanıdık olanlar şunlar: işe alımda ilan hedefleme, başvuru eleme ve aday değerlendirme; terfi, iş sözleşmesinin sona erdirilmesi, görev dağılımı ya da performans izleme kararlarını etkileyen sistemler; gerçek kişilerin kredi değerliliğini ölçen veya kredi puanı üreten sistemler (finansal dolandırıcılık tespiti hariç); hayat ve sağlık sigortasında gerçek kişilere yönelik risk değerlendirmesi ve fiyatlandırma. Liste biyometri, kritik altyapı ve eğitim gibi başka alanları da içeriyor.
Ek I tarafında ise makine sektörü için önemli bir ayrıntı var. Omnibus, AB Makine Yönetmeliği'ni (Regulation (EU) 2023/1230) Ek I'in A bölümünden B bölümüne taşıyarak sektörel bir yaklaşıma geçti; yapay zekâya ilişkin temel gereklilikler bundan sonra Makine Yönetmeliği'ne Komisyon'un çıkaracağı yetki devrine dayalı düzenlemelerle yansıtılacak ve bu düzenlemelerin en geç 2 Ağustos 2028'de uygulanması öngörülüyor. AB'ye makine ihraç eden üreticilerin bu süreci kendi sektör mevzuatı üzerinden izlemesi gerekecek.
Türk şirketleri neden kapsamda olabilir?
Yasa'nın kapsam maddesi (Madde 2) AB dışındaki şirketleri de içine alıyor. Kaynağa göre düzenleme, AB'de yapay zekâ sistemini piyasaya süren sağlayıcılara, AB içinde ya da üçüncü ülkede yerleşik olmalarından bağımsız olarak uygulanıyor. Üçüncü ülkede yerleşik sağlayıcı ve kullanıcılar da, sistemin ürettiği çıktı AB'de kullanılıyorsa kapsama giriyor. Omnibus bu maddenin söz konusu bölümünü değiştirmedi.
Ayrıca üçüncü ülkede yerleşik yüksek riskli sistem sağlayıcılarının, sistemlerini AB pazarına sunmadan önce AB'de yerleşik bir yetkili temsilciyi yazılı yetkiyle ataması gerekiyor (Madde 22). Bir Türk şirketinin somut olarak kapsamda olup olmadığı; sistemin rolüne (sağlayıcı mı, kullanıcı mı), kullanım amacına ve çıktının nerede kullanıldığına bağlı. Bu değerlendirme vaka bazında yapılmalı.
Yaptırım tarafında, yasaklı uygulamalar için idari para cezası üst sınırı 35 milyon avro ya da şirketin önceki mali yıldaki dünya çapındaki yıllık cirosunun %7'si; hangisi yüksekse o uygulanıyor. Omnibus, ceza belirlenirken KOBİ'lerin ve küçük orta ölçekli şirketlerin (SMC) çıkarlarının ve ekonomik sürdürülebilirliğinin gözetilmesini de metne ekledi.
Ertelemenin dışında neler değişti?
Komisyon'un özetine göre Omnibus bazı KOBİ kolaylıklarını küçük orta ölçekli şirketlere genişletiyor, düzenleyici deneme ortamlarını (sandbox) yaygınlaştırıp AB düzeyinde bir deneme ortamı getiriyor ve AB veri tabanına kayıt yükünü azaltıyor.
Yapay zekâ okuryazarlığı maddesi (Madde 4) de yeniden yazıldı. Yeni metne göre sağlayıcılar ve kullanıcılar, personelinin ve sistemleri onlar adına işleten kişilerin yapay zekâ okuryazarlığını geliştirmeye yönelik önlem almakla yükümlü; ancak bu yükümlülük, belirli bir okuryazarlık seviyesini güvence altına almayı gerektirmiyor. Komisyon, uyuma ilişkin pratik örnekler yayımlamakla görevlendirildi.
Kamu kurumlarınca kullanılmak üzere tasarlanmış yüksek riskli sistemler için ise ayrı bir geçiş hükmü var: bu sistemlerin sağlayıcı ve kullanıcılarının yükümlülüklere 2 Ağustos 2030'a kadar uyum sağlaması gerekiyor.
Hazırlık için ne yapılabilir?
Takvimin ertelenmesi, işin ertelenebileceği anlamına gelmiyor. Kaynaklardaki tarihlerden hareketle şu adımlar makul bir başlangıç çerçevesi sunar:
- Envanter çıkarın. Kurum içinde ve ürünlerde kullanılan yapay zekâ sistemlerini, tedarikçi araçları dahil listeleyin; hangilerinin çıktısının AB'de kullanıldığını not edin.
- Rolü belirleyin. Her sistemde kurumun sağlayıcı mı, kullanıcı mı, ithalatçı ya da dağıtıcı mı olduğunu ayırın; yükümlülükler role göre değişiyor.
- Ek III ve Ek I ile karşılaştırın. İşe alım, performans yönetimi, kredi değerlendirmesi gibi alanlardaki sistemleri ve AB'ye satılan ürünlere gömülü yazılımları ayrıca işaretleyin.
- Yakın tarihleri kaçırmayın. Şeffaflık kuralları 2 Ağustos 2026'dan beri uygulanıyor; sentetik içerik üreten eski sistemler için 2 Aralık 2026 son tarihi yaklaşıyor.
- Okuryazarlığı süreklileştirin. Rol bazlı kısa eğitimlerle ekiplerin yapay zekâ kullanımını belgelenebilir hâle getirin.
Sonuç
AI Omnibus, yüksek riskli sistemler için 2027 ve 2028'e uzanan bir hazırlık penceresi açtı; ancak yasaklar, şeffaflık ve genel amaçlı model kuralları takvimde yerini koruyor. AB ile ticaret yapan Türk şirketleri için bu süre, sistem envanteri ve risk sınıflandırmasını sakin bir tempoyla tamamlamak için bir fırsat.
Orient Global'in bakışıyla en verimli başlangıç, uyumu ayrı bir proje olarak değil, yapay zekâ yol haritasının bir parçası olarak ele almaktır. Envanter ve rol tespiti bugünden yapılırsa, hukuki değerlendirme ve teknik hazırlık sonraki aşamada çok daha hızlı ilerler.
#interimmanagement #forwarddeployedengineering