Tehlike analizi, bir iş yerinde ya da süreçte zarar verme potansiyeli taşıyan durumları sistemli biçimde bulup, her birinden doğabilecek riskin ne sıklıkta ve hangi şiddette gerçekleşebileceğini değerlendirme çalışmasıdır. Türkiye'de İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği iki kavramı ayırır: tehlike zarar ya da hasar verme potansiyelidir, risk ise bu tehlikeden kayıp, yaralanma ya da başka zararlı sonuç doğma ihtimalidir.
Yönetmelik 30 Aralık 2012'de yürürlüğe girdi ve 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamındaki tüm iş yerlerini kapsar. Yapılan risk değerlendirmesi çok tehlikeli, tehlikeli ve az tehlikeli iş yerlerinde sırasıyla en geç iki, dört ve altı yılda bir yenilenir. Proses endüstrisinde ise ABD İş Güvenliği ve Sağlığı İdaresi'nin (OSHA) proses güvenliği kuralı, proses tehlike analizi (PHA) için HAZOP dâhil altı yöntem ve bunlara eşdeğer bir yöntem sayar.
Kısaca:
- Önce tehlike tanımlanır, sonra her tehlikenin riski sıklık ve şiddet açısından analiz edilir, en son kontrol tedbirleri seçilir (İSG yönetmeliği).
- Risk matrisi analizin kendisi değil, sonucu derecelendirip görünür kılan bir araçtır; IEC 31010 onu kayıt ve raporlama teknikleri arasında sayar.
- HAZOP, kılavuz kelimelerle sapmaları sorgulayan ekip çalışmasıdır; uygulama rehberi IEC 61882'dir.
Tehlike ile risk arasındaki fark nedir?
Yönetmeliğe göre tehlike, iş yerinde var olan ya da dışarıdan gelebilecek ve çalışanı ya da iş yerini etkileyebilecek zarar verme potansiyelidir. Risk değerlendirmesi ise tehlikelerin belirlenmesi, bunların riske dönüşmesine yol açan faktörlerin ve risklerin analiz edilip derecelendirilmesi ve kontrol tedbirlerinin kararlaştırılması için yapılan çalışmaların bütünüdür.
Bir örnekle: yüksekte çalışılan bir platform tehlikedir; korkuluğun eksik olduğu bir vardiyada düşme ihtimali ve bunun sonucu ise risktir. Tehlike ortadan kalkmadan risk azaltılabilir; korkuluk takmak tehlikeyi değil, riski değiştirir. Daha geniş risk yönetimi çerçevesi için ISO 31000 risk yönetimi süreci yazısına bakabilirsiniz.
Tehlike tanımlama nasıl yapılır?
Yönetmeliğin 7. maddesi süreci tasarım ya da kuruluş aşamasından başlatır ve şu sırayı izler: tehlikeleri tanımlama, riskleri belirleme ve analiz etme, kontrol tedbirlerini kararlaştırma, dokümantasyon, güncelleme ve gerektiğinde yenileme. Çalışanların her aşamada sürece katılması ve görüşlerinin alınması istenir.
Tehlikeler tanımlanırken toplanacak asgari bilgiler 8. maddede sayılır. Bunlar arasında şunlar vardır:
- Bina ve eklentiler, yürütülen faaliyetler, üretim süreç ve teknikleri, iş ekipmanları ve kullanılan maddeler.
- Organizasyon yapısı, görev ve yetkiler; çalışanların tecrübe ve düşünceleri.
- İş kazası, meslek hastalığı ve ramak kala olay kayıtları; malzeme güvenlik bilgi formları; ortam ölçümleri.
Değerlendirmeyi tek bir uzman değil, ekip yapar. 6. maddeye göre ekipte işveren ya da vekili, iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi, çalışan temsilcileri, destek elemanları ve tüm birimleri temsil edecek şekilde seçilmiş, tehlike kaynaklarını bilen çalışanlar bulunur.
Risk matrisi nasıl kullanılır?
Yönetmeliğin 9. maddesi her tehlikenin ayrı ayrı ele alınmasını, riskin hangi sıklıkta oluşabileceğinin ve kimlerin, nelerin, hangi şiddette zarar görebileceğinin mevcut kontrol tedbirleri de hesaba katılarak belirlenmesini ister. Analiz yöntemi ise tek bir yönteme bağlanmamıştır; işletmenin özelliklerine, tehlikelerin niteliğine ya da ulusal veya uluslararası standartlara göre bir ya da birkaç yöntem seçilebilir.
Risk matrisi bu seçeneklerden biridir: bir eksende olasılık, diğerinde sonucun şiddeti yer alır ve her hücre bir risk düzeyine karşılık gelir. IEC 31010 matrisi "sonuç/olasılık matrisi (risk matrisi ya da ısı haritası)" adıyla kayıt ve raporlama teknikleri arasında sayar; içindekiler tablosunda sonuç ölçeği ve olasılık ölçeği örnekleri matristen önce ayrı şekiller olarak verilir.
Bu sıralama pratik bir uyarı taşır: matris, ölçekleri tanımlanmadan doldurulursa aynı tehlike iki farklı kişide iki farklı renge düşebilir. Aşağıdakiler kaynaklı bir kural değil, uygulama önerisidir:
- Olasılık ve şiddet basamaklarını sözlü ve mümkünse sayısal tanımlarla yazın.
- Hangi renklerin kabul edilemez olduğunu ve kimin onay vereceğini önceden belirleyin.
- Matrisi, ekip tartışmasının özeti olarak kullanın; tartışmanın yerine koymayın.
PHA ve HAZOP nedir, hangi durumlarda kullanılır?
OSHA'nın 1910.119 kuralında PHA, kapsamdaki proseslerde tehlikeleri tanımlamak, değerlendirmek ve kontrol etmek için yapılan proses tehlike analizidir. Kurala göre kullanılabilecek yöntemler şunlardır: What-If (ya olursa), kontrol listesi, What-If/kontrol listesi, HAZOP, hata türleri ve etkileri analizi (FMEA), hata ağacı analizi ve uygun bir eşdeğer yöntem. Analiz; prosesin tehlikelerini, geçmişte felaketle sonuçlanabilecek olayları, mühendislik ve idari kontrolleri, tesis yerleşimini ve insan faktörlerini ele almalıdır. Ekipte proses deneyimi olan en az bir çalışan ve kullanılan yöntemi bilen bir üye bulunur; analiz en az beş yılda bir güncellenip yeniden doğrulanır.
HAZOP (tehlike ve işletilebilirlik çalışması), bu yöntemler arasında kendine ait uluslararası bir uygulama rehberi olanlardan biridir. IEC 61882:2016 uygulama rehberine göre HAZOP, sistemleri kılavuz kelimeler yardımıyla inceler; rehber çalışmanın tanımını, hazırlığını, inceleme oturumlarını, dokümantasyonu ve takibini anlatır. Rehberin 2016 tarihli 2. baskısı terimleri ISO 31000 ile uyumlu hâle getirdi ve prosedürel HAZOP için yeni bir vaka örneği ekledi. IEC 31010 de HAZOP'u FMEA, SWIFT ve senaryo analiziyle birlikte riski tanımlama teknikleri arasında sayar.
FMEA ve hata ağacı analizi kendi başına ayrıntılı yöntemlerdir; bu yazı yalnız tehlike analizindeki yerlerine değinir.
Risk kontrol tedbirleri hangi sırayla seçilir?
Yönetmeliğin 10. maddesi önce riskin tamamen ortadan kaldırılmasını, bu mümkün değilse kabul edilebilir seviyeye indirilmesini ister ve sırayı verir: tehlikenin ya da tehlike kaynağının ortadan kaldırılması, tehlikelinin tehlikesiz ya da daha az tehlikeli olanla değiştirilmesi ve riskle kaynağında mücadele. Toplu korunma önlemlerine kişisel korunmaya göre öncelik verilir. Tedbirler uygulandıktan sonra risk seviyesi yeniden belirlenir; seviye hâlâ kabul edilebilir düzeyin üzerindeyse adımlar tekrarlanır.
Değerlendirme kalıcı bir belge değildir. 12. maddeye göre iş yerinin taşınması, teknoloji ya da üretim yönteminin değişmesi, iş kazası, meslek hastalığı ya da ramak kala olay yaşanması gibi durumlarda değerlendirme tamamen ya da kısmen yenilenir.
Sonuç: Tehlike analizi bir form mu, bir ekip çalışması mı?
Mevzuat ve standartlar aynı noktada buluşur: tehlike analizi, doğru kişilerin doğru veriyle bir araya geldiği bir ekip çalışmasıdır; form ve matris bu çalışmanın kaydıdır. Pratik başlangıç, ramak kala kayıtlarını düzenli toplamak, matrisin ölçeklerini yazılı hâle getirmek ve proses değişikliklerinde değerlendirmeyi yenilemeyi bir alışkanlık hâline getirmektir.
Orient Global'in kurumsal eğitim kataloğunda tehlike analizi ve risk değerlendirmesi konusu yer alıyor; ayrıntılar eğitimler sayfasında.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez; yükümlülükler için yönetmeliğin güncel metni esas alınmalıdır.
#interimmanagement #forwarddeployedengineering #tehlikeanalizi #riskdegerlendirmesi #hazop