FAI (First Article Inspection, ilk ürün kontrolü), seri üretimin başında ya da üretimi etkileyen bir değişiklikten sonra üretilen ilk parçanın tasarımdaki her gereksinime göre tek tek doğrulanması ve bunun belgelenmesidir. Havacılık, uzay ve savunmada bu işin ortak kuralını AS9102 standardı koyar; standart, Uluslararası Havacılık Kalite Grubu'nun (IAQG) 9102 numaralı belgesidir ve SAE International tarafından yayımlanır.
SAE'ye göre yürürlükteki sürüm AS9102C'dir ve 28 Haziran 2023'te yayımlandı; önceki sürümler 2000, 2004 ve 2014 tarihlidir. IAQG'nin değişiklik özetine göre Rev C, FAI'nin bir ürün kabul belgesi olmadığını açıkça yazdı ve FAI planlaması için belgelenmiş bir süreç şartı ekledi.
Kısaca:
- FAI, üretim sürecinin şartlara uygun parça üretebildiğinin nesnel kanıtıdır; tek parçanın kabulü değildir (IAQG).
- Rapor üç formdan oluşur: parça numarası, malzeme ve özel işlemler, karakteristik sonuçları.
- Kaynak, yer, süreç, takım ya da üretim arası gibi değişiklikler tam veya kısmi FAI'yi yeniden gündeme getirir.
FAI nedir, neden yapılır?
SAE'nin özetine göre AS9102C, FAI'nin yapılması ve belgelenmesi için gereklilikleri belirler ve bu gereklilikler müşteri ile mevzuat şartlarının alternatifi değil, tamamlayıcısıdır. IAQG ise standardın amacını, tedarik zincirinin her seviyesinde FAI sürecini mümkün olduğunca standartlaştırmak ve kuruluşa özgü farklı şartları azaltmak olarak tanımlar. IAQG'ye göre standart, standart bir FAI sürecine ihtiyaç duyan başka sektörlerde de kullanılabilir.
IAQG'nin 9102B dönemi için yayımladığı ve Rev C'ye ve tedarik zinciri el kitabına (SCMH) aktarıldığını belirttiği sık sorulan sorular belgesi, FAI'nin değerini şöyle özetler: ürün gerçekleştirme süreçlerinin mühendislik ve tasarım şartlarını karşılayan parça üretebildiğini doğrulamak. Aynı belge FAI'nin seri üretime geçişte ve süreç değişikliklerinde riski azalttığını ve uçuş emniyetine katkı sağladığını vurgular.
AS9102 formları nelerdir?
İlk ürün kontrol raporu (FAIR) üç formdan oluşur. IAQG'nin yayımladığı form şablonlarına göre:
- Form 1, parça numarası hesap verebilirliği: parça ve çizim numarası ile revizyon seviyeleri, imalat süreci referansı, tedarikçi bilgisi, detay parça mı montaj mı olduğu, tam ya da kısmi FAI seçimi ve kısmi FAI'nin gerekçesi. Montajlarda alt parçaların listesi de bu formdadır.
- Form 2, ürün hesap verebilirliği: malzemeler, özel işlemler (ısıl işlem, kaplama gibi) ve fonksiyonel testler; her biri için şartname numarası, tedarikçi ve uygunluk belgesi.
- Form 3, karakteristik hesap verebilirliği: çizimdeki her tasarım karakteristiği için numara, çizimdeki yeri, gereksinim ve ölçülen sonuç; kullanılan özel takım ve varsa uygunsuzluk numarası.
SSS belgesine göre kuruluş kendi formunu kullanabilir, ancak bu form standarttaki zorunlu ve koşullu zorunlu bilgilerin tamamını aynı alan numaralarıyla içermelidir. Üç ayrı form olmasının nedeni, bazı şirketlerde bunları farklı kişilerin ya da birimlerin doldurmasıdır. Ölçüm raporları forma eklenebilir; şart, Form 3'teki karakteristik numaralarıyla sonuçlar arasındaki izlenebilirliğin açık olmasıdır.
Rev B döneminde dijital ürün tanımı (DPD) da gündeme gelmişti. SSS belgesine göre geleneksel iki boyutlu çizim yoksa üretim için gereken tasarım karakteristikleri model verisinden çıkarılmalı, doğrulanmalı ve rapora eklenmelidir; bunun için kuruluşun bir çıkarma süreci tanımlaması beklenir. Rev C de FAI planlamasında gömülü ya da teslim edilen yazılımın revizyonunun doğrulanmasını şart olarak ekledi.
Rev C formlarda da değişiklik yaptı. IAQG özetine göre FAIR tanımlayıcısı üç formda da zorunlu alan oldu, Form 1'deki tamamlandı/tamamlanmadı alanının yerini FAIR'in belgelenmiş bir uygunsuzluk içerip içermediğini soran alan aldı ve Form 2 ile Form 3'teki imza ve tarih alanları kaldırıldı.
İlk ürün kontrolü ne zaman yapılır?
Temel durum yeni bir parçanın seri üretime ilk girişidir. IAQG'nin Rev C değişiklik özetine göre her öğe için ayrı FAI yapılması açıklığa kavuşturuldu ve önceki sürümdeki tek seferlik ve devam etmeyecek üretim siparişleri için tanınan muafiyet kaldırıldı. FAI'nin yeniden yapılmasını gerektiren olaylar için 9102B dönemindeki SSS belgesi şu örnekleri verir:
- Üretime ara verilmesi: İki yıl veya daha uzun ara verildiğinde, bu süreden etkilenebilecek karakteristikler için FAI gerekir; tam FAI yapılmıyorsa gerekçe kuruluşun prosedüründe yazılı olmalıdır.
- Yer değişikliği: Üretimin başka bir tesise taşınması değerlendirme gerektirir; taşıma mesafesi tek başına belirleyici değildir.
- Özel işlem tedarikçisinin değişmesi: Taşınan işlemleri ve karakteristikleri kapsayan kısmi FAI gerekir.
- Ölçüm takımının değişmesi: Form 3'te kayıtlı takım değiştiğinde ilgili karakteristik için FAI gerekir.
Burada bir sürüm farkına dikkat etmek gerekir. Rev B, değişikliğin parçanın "biçim, uyum veya işlevini etkileme potansiyeli"ne bakıyordu. IAQG özetine göre Rev C bu ölçütü kaldırdı; yerine değişiklikle geçersiz kalan ya da önceki FAI'de temsil edilmeyen karakteristiklerin değerlendirilmesini ve her değişikliği değerlendiren belgelenmiş bir süreci koydu. Yani artık soru "bu değişiklik parçayı etkiler mi?" değil, "önceki FAI'deki hangi karakteristik kanıtı bu değişiklikten sonra geçerliliğini yitirdi?" sorusudur.
Kısmi FAI ile tam FAI arasındaki fark nedir?
Tam FAI, parçanın tüm tasarım karakteristiklerini kapsar. Kısmi FAI ise yalnızca değişiklikten etkilenen karakteristikleri doğrular ve önceki bir FAI'ye dayanır. SSS belgesine göre Form 1'deki "baz" (baseline) alanı, kısmi FAI'nin dayandığı önceki FAI'li parça numarasını ya da onaylı konfigürasyonu revizyon seviyesiyle birlikte gösterir. Bu nedenle kısmi FAI'nin kalitesi, baz alınan önceki raporun ve revizyon kayıtlarının düzenine doğrudan bağlıdır; bu da konuyu konfigürasyon yönetimi ile birleştirir.
Sonuç: FAI'yi bir belge değil, bir süreç olarak kurmak
AS9102C ile birlikte vurgu, formu doldurmaktan FAI'yi planlamaya, değerlendirmeye ve gerektiğinde yeniden yapmaya kaydı. Pratik başlangıç, hangi değişikliğin FAI'yi tetikleyeceğini yazılı bir prosedürle tanımlamak, çizimlerde karakteristik numaralandırmayı (balonlama) standart hâle getirmek ve her FAIR'i parça revizyonuyla eşleştirerek saklamaktır. Müşterinin satın alma şartları standarda ek gereklilik getirebileceği için sözleşme şartları da plana baştan dâhil edilmelidir.
Orient Global'in kurumsal eğitim kataloğunda "İlk Ürün Kontrol – FAI (First Article Inspection)" konusu yer alıyor; ayrıntılar eğitimler sayfasında.
#interimmanagement #forwarddeployedengineering #fai #ilkurunkontrolu #as9102 #havacilikkalite