Talep tahmini, stok yenileme, üretim ve sevkiyat planı… Tedarik zinciri planlaması, hem veri yoğunluğu hem de tekrarlayan kararları nedeniyle otomasyonun en çok konuşulduğu alanlardan biri. Yönetim masasındaki soru da giderek netleşiyor: "Talep ve tedarik planlamasını otomatikleştirmeden önce neyi hazırlamalıyız?"
Bu sorunun neden şimdi önemli olduğunu Gartner'ın 24 Eylül 2026'da yayımladığı öngörü gösteriyor. Gartner'a göre 2030'a kadar tedarik zinciri planlamasında bir tür otomasyon uygulayan kurumların yalnız %5'i, planlama kararlarının en az %10'unu otonom olarak verecek. Üstelik bu tablo, yatırım eksikliğinden kaynaklanmıyor.
Bu yazıda yatırım ile otonom karar arasındaki boşluğu, Gartner'ın karar odaklı yaklaşımını ve otomasyona başlamadan önce hazırlanması gereken temelleri ele alıyoruz.
Para harcanıyor, karar devri yavaş ilerliyor
Gartner'ın Kasım-Aralık 2025'te yıllık geliri en az 500 milyon dolar olan kurumlardan 243 üst düzey yöneticiyle yaptığı ankete göre katılımcı kurumların %83'ü, yapay zekâ dahil tedarik zinciri planlama otomasyonuna en az 3 milyon dolar harcamış; %51'inin harcaması 3 ile 10 milyon dolar arasında.
Buna rağmen otonom planlamaya geçişin kademeli kalacağı öngörülüyor. Gartner bunun iki nedenini öne çıkarıyor: insan gözetimine duyulan süregelen ihtiyaç ve veri, teknoloji ve organizasyon tarafındaki hazırlık sorunları. Kurumun ana mesajı, yatırımın teknik kabiliyeti artırabileceği, ancak tek başına yapay zekâya hazırlık anlamına gelmediği.
Pratikte bu şuna benzer: yeni bir planlama sistemi kurulur, tahmin motoru çalışır; ama planlamacılar önerilere güvenmediği için sonuçları yine tablolarda elle düzeltir. Yatırım yapılmış, karar yöntemi değişmemiştir.
Her karar aynı hızda otomatikleşmiyor
Gartner'ın çerçevesindeki en kullanışlı ayrım, kararların türüne göre yapılan ayrım. Kuruma göre otonomluğun hızı her planlama kararının türüne, karmaşıklığına ve riskine bağlı olacak. Stok yenileme ve sipariş önceliklendirme gibi rutin operasyonel kararlar daha yüksek otomasyon potansiyeli taşırken, ağ tasarımı ve stok politikası gibi stratejik kararlar insan muhakemesi gerektirmeye devam edecek.
Gartner ayrıca kurumların daha fazla kararı yapay zekâya bırakmadan önce veri kalitesini, karar sahipliğini, çalışan yetkinliklerini ve teknoloji mimarisini ele alması gerektiğini vurguluyor. Yani otomasyon sorusu "hangi yazılımı alalım?" ile değil, "hangi kararı, kimin sorumluluğunda, hangi veriyle otomatikleştireceğiz?" ile başlıyor.
Veri temeli: işlem sistemleri nerede?
Planlama otomasyonu, beslendiği işlem verisi kadar güvenilirdir. Eurostat'ın Mayıs 2026'da derlenen verisine göre AB'deki girişimlerin %46,45'i 2025'te kurumsal kaynak planlaması (ERP) yazılımı kullandı. Oran küçük işletmelerde %41,08, büyük işletmelerde %88,71. Sektörler arasında imalatta %57,62, toptan ve perakende ticarette %53,77 seviyesinde.
Bu veriler AB kapsamında ve Türkiye için doğrudan karşılaştırma sunmuyor. Yine de çıkarılacak ders genel: siparişin, stoğun ve teslimatın tek bir işlem sisteminde tutarlı biçimde izlenmediği bir yapıda, planlama katmanına eklenen otomasyon da hatalı veriyle karar üretir. Gartner'ın da yeni yapay zekâ ve otomasyon kabiliyetlerinin mevcut işlem ve planlama sistemlerini tamamlayacak esnek mimarilerle kurulmasını önermesi bu yüzden anlamlı.
Planlamacının rolü değişiyor
Hazırlığın insan tarafı en az veri kadar belirleyici. Gartner, yapay zekâ destekli planlamadan yapay zekâyla otomatikleşen planlamaya geçerken planlamacıların rol ve yetkinliklerinin değişmesi gerektiğini belirtiyor; planlamacıların "veri yöneticisi" olmaktan çıkıp değer zinciri boyunca iş birliği yapan "plan orkestratörlerine" dönüşmesi öneriliyor.
Yetkinlik açığı ise sayılarla da görülüyor. Gartner'ın Haziran 2026 analizine göre yapay zekâ becerisi gerektiren tedarik zinciri rollerine talep 2023'ün ilk çeyreğinden 2026'nın ilk çeyreğine %387 arttı. Bu becerileri gerektiren rollerin %58'i orta-kıdemli düzeyde yoğunlaşıyor. Gartner, açığın yalnız işe alımla kapatılamayacağını; kurum içi beceri geliştirmeye ve giriş seviyesi çalışanların daha etkin kullanılmasına öncelik verilmesini öneriyor.
Satın alma tarafında rol tasarımının nasıl ele alınabileceğini satın almada otomasyon yazımızda incelemiştik; planlamada da benzer biçimde kazanç, işin kendisi yeniden düzenlendiğinde ortaya çıkıyor.
Otomasyondan önce: pratik bir hazırlık listesi
Aşağıdaki adımlar Gartner'ın üç önerisinden (karardan başlamak, her kullanım senaryosu için temelleri kurmak, teknoloji kurulumunu değil karar iyileşmesini ölçmek) türetilmiş genel bir çerçevedir; her kurumun kendi sektörüne ve sistem yapısına göre uyarlanması gerekir.
- Karar envanteri çıkarın. Planlama sürecindeki öncelikli kararları stratejik, taktik ve operasyonel olarak sınıflandırın. Gartner, her karar için istenen iş sonucunu tanımlamayı ve yapay zekânın o kararı desteklemesi, güçlendirmesi ya da otomatikleştirmesi gerektiğine değer, karmaşıklık, risk ve insan muhakemesi ihtiyacına göre karar vermeyi öneriyor.
- Rutin operasyonel kararlarla başlayın. Stok yenileme ve sipariş önceliklendirme gibi kurallı, tekrarlı ve görece düşük riskli kararlar ilk pilot için daha uygun adaylardır. Ağ tasarımı ve stok politikası gibi kararlar insan sorumluluğunda kalmalı.
- Veri kalitesini karar bazında test edin. Seçilen karar için gereken verinin (talep geçmişi, stok, teslim süresi, açık sipariş) hangi sistemde, hangi tutarlılıkta tutulduğunu kontrol edin. Elle tutulan tablolar varsa önce onları işlem sistemine bağlayın.
- Karar sahipliğini yazılı tanımlayın. Otomasyonun önerdiği plan hangi eşiğin altında kendiliğinden uygulanacak, hangi durumda planlamacının onayına düşecek? İstisna kurallarını ve sorumluyu baştan netleştirin.
- Planlamacı rolünü yeniden tarif edin. Veri toplama ve düzeltme yükü azalan planlamacılar için senaryo değerlendirmesi, tedarikçi ve satış ekipleriyle uzlaşma gibi görevleri görev tanımına ekleyin; kurum içi eğitim planını otomasyon projesiyle birlikte başlatın.
- Teknolojiyi değil karar kalitesini ölçün. Gartner'ın önerisi doğrultusunda planlamacıların yeni araçları amaçlandığı gibi kullanıp kullanmadığını, elle yapılan düzeltmelerin azalıp azalmadığını ve eski araçlara geri dönülüp dönülmediğini izleyin.
Sonuç
Gartner verisi, tedarik zinciri planlamasında harcamanın hızla arttığını ama kararların yapay zekâya devrinin yavaş ilerleyeceğini gösteriyor. Aradaki fark çoğunlukla teknolojide değil; karar sınıflaması, veri kalitesi, karar sahipliği ve planlamacı yetkinliği gibi temellerde. Otomasyona yazılım seçimiyle değil, otomatikleştirilecek kararın tanımıyla başlamak, yatırımın gerçek bir karar iyileşmesine dönüşme ihtimalini artırır.
#interimmanagement #forwarddeployedengineering